🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:40:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गतायुस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गतायुस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गतायुस

अर्थ: जीर्ण, निर्बल, अतिवृद्ध

व्युत्पत्ति: गत-आयुस

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गतायुस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गतायुस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गतायुस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागतायुसःगतायुसौगतायुसाः
द्वितीयागतायुसम्गतायुसौगतायुसान्
तृतीयागतायुसेनगतायुसाभ्याम्गतायुसैः
चतुर्थीगतायुसायगतायुसाभ्याम्गतायुसेभ्यः
पञ्चमीगतायुसात् / गतायुसाद्गतायुसाभ्याम्गतायुसेभ्यः
षष्ठीगतायुसस्यगतायुसयोःगतायुसानाम्
सप्तमीगतायुसेगतायुसयोःगतायुसेषु
सम्बोधनहे गतायुसहे गतायुसौहे गतायुसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गतायुस
गतायुस
gatāyusa
🟢 वाचस्पत्यम्
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गतायुस त्रि० गतं गतप्रायमायुर्जीवनकालोऽस्य । १ प्राप्त- चरमकाले, गतायुर्लक्षणं सुश्रुतेनोक्तं यथा “शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्व्विकृतिर्भवेत् । तस्यारिष्टं स- मासेन व्यासतस्तु निबोध मे । शृणोति विविधान् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः । समुद्रपूरमेघानाम- सम्पत्तौ च निःस्वनान् । तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् । ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीतान् शृणोत्यपि । द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति । न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् । यस्तूष्ण- मिव गृह्लाति शीत, मुष्णञ्च शीतवत् । सञ्जातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते । उष्णगात्रोऽतिमात्रञ्च यः शीतेन प्रवेपते । प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा । पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते । वर्ण्णान्य- भावराज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि । स्नातानु- लिप्तं यञ्चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः । सुगन्धिर्वाति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् । विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् । उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा [] दोषाभिवृद्धये । यस्य दोषाग्निसाम्यञ्च कुर्थ्युर्म्मिथ्योप- योजिताः । यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रच- क्षते । सुगन्धिं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् । गृह्णीते योऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः । यो वा गन्धान्न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् । द्वन्द्वा- न्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा । विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः । दिवाज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति । रात्रौ सूर्य्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् । अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचाप- तडिद्गुणान् । तडित्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् । विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम् । यश्चा- निलं मूर्त्तिमन्तमन्तरीक्षञ्च पश्यति । धूमनीहारवासो- भिरावृतामिव मेदिनीम् । प्रदीप्तमिब लोकञ्च यो वा प्लुतमिवाम्भसा । भूमिभष्टापदाकारां लेखाभिर्य्यश्च पश्यति । न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् । ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् । ज्योत्स्ना- दर्पणतोयेषु छायां यश्च न पश्यति । पश्यत्येकाङ्ग- हीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्वजाम् । श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् । पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि । यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमी- क्षते । आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात् ।” अधिकं कालचिह्नशब्दे १९९६ पृ० उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2514-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गतायुसगतायुस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गतायुस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गतायुस 📚 ➤ जीर्ण, निर्बल, अतिवृद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गतायुस 📚त्रि० गतं गतप्रायमायुर्जीवनकालोऽस्य । १ प्राप्त- चरमकाले, गतायुर्लक्षण…🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें