🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:24:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गतालोक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गत-+अलोक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलोक

अर्थ: - जो दिखाई न दे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अलोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलोकःअलोकौअलोकाः
द्वितीयाअलोकम्अलोकौअलोकान्
तृतीयाअलोकेनअलोकाभ्याम्अलोकैः
चतुर्थीअलोकायअलोकाभ्याम्अलोकेभ्यः
पञ्चमीअलोकात् / अलोकाद्अलोकाभ्याम्अलोकेभ्यः
षष्ठीअलोकस्यअलोकयोःअलोकानाम्
सप्तमीअलोकेअलोकयोःअलोकेषु
सम्बोधनहे अलोकहे अलोकौहे अलोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलोक
अलोक
aloka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलोक १ वि॰ [सं॰]
१. जो देखने में न आए । अदृश्य ।
२. लोक शून्य । निर्जन । एकांत ।
३. पुण्यहीन ।
अलोक २ संज्ञा पुं॰
१. पातालादि लोक । परलोक ।
२. जैन शास्त्रा नुसार वह स्थान जहाँ आकाश के अतिरिक्त धर्मास्तिकाय और अधर्मास्तिकाय आदि कोई द्रव्य न हो और जिसमें मोक्षगामी के सिवा और किसी की गति न हो । पु
३. बिना देखी बात । मिथ्यादोष । कलंक । निंदा । उ॰—(क) लक्ष्मण सीय तजी जब ते बन । लोक अलोकन पूरि रहे तन ।—रामचं॰, पृ॰ १८१ । (ख) पुत्र होई कि पुत्रिका यह बात जानि न जाइ । लोक लोकन मैं अलोक न लीजिये रघुराइ ।—रामचं॰, पृ॰ १६४ ।
४. संसार का विनाश [को॰] । यौ॰—अलोक सामान्य=अद्वितीय । असामान्य ।
अलोक ३ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ आलोक] दे॰ आलोक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-लोक m. ‘not the world’, the end of the world, R. i, 37, 12
the immaterial or spiritual world, Jain.
(अ-लोकास्), m. pl. not the people, ŚBr. xiv
अ-लोक mfn. not having space, finding no place, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलोक a. 1 Not having space (Ved.). --2 That which cannot be seen, as in लोकालोक इवाचलः R. 1. 68 (न लोक्यत इत्यलोकः Malli.); see लोकालोक also. --3 Having no people. --4 One who does not go to any other world after death (not having performed meritorious deeds). --कः, --कं 1 Not the world. --2 End or destruction of the world; absence of people; रक्ष सर्वानिमाल्लोँकान् नालोकं कर्तुमर्हसिं Rām. --3 The immaterial or spiritual world. --4 The nether world (पाताल). --5 A Ṛtvij or any such priest. --6 One who is not a seer or observer. --का [] A kind of bird. --Comp. --सामान्य a. extraordinary, uncommon; ˚गुणस्तनूजः Māl. 1. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0174-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलोक पु० न लोक्यते लोक--कर्म्मणि घञ् । अस्मदादि- भिरदृश्ये १ पातालादौ २ अदृश्यमात्रे त्रि० “लोकालोक- इवाचलः” रघुः । लोकालोकशब्दे विवृतिः । ३ लोकशून्ये निर्ज्जने त्रि० ३ लोकशून्ये रहसि च न० “रक्ष सर्व्वानिमान् लोकान् नालोकं कर्त्तुमर्हसि” रा० । लोकस्याभावः अभावे अव्ययी० । ४ लोकाभावे अव्य० । नास्ति लोकोभोग्यलोको यस्य । ५ अकृतपुण्ये त्रि० ६ ऋत्विगादौ ७ अलोका ऋत्विजः शत० ब्रा० तेषां दक्षिणाग्रहणेन पुण्यभगित्वाभावात् च भोग्यलोकशून्यत्वम् । ७ इष्टकाभेदे स्त्री अलोका इष्टका उपदधाति” । लोकते कर्तरि अच् । ८ दर्शकभिन्ने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0412,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गत-अलोकसमास: गत + अलोक तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अलोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अलोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गतअलोक 📚गत 📚अलोक ➤ गत (गया हुआ, व्यतीत, सदा के लिए गया हुआ) + अलोक (- जो दिखाई न दे)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गत 📚गया हुआ । बीता हुआ । जैसे—गत मास, गत दिन, गत वर्ष । विशेष—समस्त पद के …🟠🔵🟣🟢🟤
अलोक 📚जो देखने में न आए । अदृश्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गतालोकगत + अलोकदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • गत-अलोक = गत + अलोक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें