🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गत
gata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गत १ वि॰ [सं॰]
१. गया हुआ । बीता हुआ । जैसे—गत मास, गत दिन, गत वर्ष । विशेष—समस्त पद के आदि में यह शब्द 'गया हुआ', 'रहित' 'शून्य' का अर्थ देता है और अंत में प्राप्त, 'आया हुआ', 'पहुँचा हुआ' का अर्थ देता है । जैसे,—गतप्राण, गतायु, तथा कंठगत, कुक्षिगत । उ॰—अंजालिगत सुभ सुमन जिभि सम सुंगंध कर दोउ ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. मरा हुआ । मृत । मुहा॰—गत होना = मरना । मर जाना ।
३. रहित । हीन । खाली । उ॰—सरिता सर निर्मल जल सोहा । संत हृदय जस गत मद मोहा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
गत २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गति]
१. अवस्था । दशा । हालत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—गत का = काम का । अच्छा । भला । जैसे—गत का कपड़ा भी लो उनको पास नहीं । गत बनाना = (१) दुर्दशा करना । दुर्गति करना । (२) अपमान । डाँटना डपटना । मारना पीटना । दंड देना । खबर लेना । जैसे,—घर पर जाओ, दोथो तुम्हारी कैसी गत बनाई जाती है । (३) हँसी ठट्ठे में लज्जित करना । उपहास करना । झिपाना । उल्लू बनाना । जैसे—वे अपने को बड़ा बोलनेवाला लगाते थे, कल उनकी भी खूब बनाई गई ।
२. रूप । रंग । वेश । आकृति । मुहा॰—गत बनाना = (१) रूप रंग बनाना । वेश धारण करना । जैसे,—तुमने अपनी क्या गत बना रक्खी है । (२) अदभुत रूप रंग बनाना । आकृति विगाड़ना । जैसे,—होली में उनकी खूब गत बनाई जायगी ।
३. काम में लाना । सुगति । उपयोग । जैसे—ये आम रखे हुए हैं; इनकी गत कर डालो । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
४. दुर्गति । दुर्दशा । नाश । जैसे—तुमने तो इस किताब की गत कर डाली । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
५. मृतक का क्रिया कर्म ।
६. संगीत में बाजों के कुछ बोलों का क्रमबद्ध मिलाना । जैसे—सितार पर भैरवी की गत बजा रहे थे । क्रि॰ प्र॰—निकालना ।—बजाना ।
७. नृत्य में शरीर का विशेष संचालन और मुद्रा । नाचने का ठाठ । जैसे,—मोर की गत, थाली की गत, झुरमुट की गत । क्रि॰ प्र॰—भरना । यौ॰—गतकल्मष = पापरहित । कालुष्यविहीन । गतकाल = व्यतीत समय । बीता समय । गतकलम = थकान रहित । गतचेतना = चेतनारहित । बेहोश । गतत्रप = लज्जारहित । निर्लज्ज । गतपंचमी पु = सूर्यमंडल भेदकर मुक्ति प्राप्त करने की अवस्था । पाँचवीं गति । मोक्ष । उ॰—जूझ मुवा रण मैं जिके, गत पंचमी गयाह ।—बाँकी ग्रं॰, भा॰१, पृ॰ ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गत mfn. gone, gone away, departed, departed from the world, deceased, dead, RV. i, 119, 4; AV. &c.
past (as time), gone by, Mn. viii, 402; MBh. &c.
disappeared (often in comp.), Mn. vii, 225; MBh. &c.
come, come forth from (in comp. or abl.), R. iv, 56, 10; Kathās. ii, 11
come to, approached, arrived at, being in, situated in, contained in (acc. or loc. or in comp., e.g. सभां ग्˚, ‘come to an assembly’, Mn. viii, 95; कान्यकुब्जे ग्˚, gone to Kānyakubja, Pañcat. v; रथ-ग्˚, sitting or standing in a carriage, R. iii; आद्य-ग्˚, तुर्य-ग्˚, अन्त्य-ग्˚, taking the first, fourth, last place; सर्व-ग्˚, spread everywhere, Nal. ii, 14), RV. i, 105, 4; AV. x, 10, 32; ŚBr. &c.
having walked (a path acc.)
gone to any state or condition, fallen into (acc. or loc. or in comp., e.g. क्षयं or क्षये गत, gone to destruction; आपद्-ग्˚, fallen into misfortune, Mn. ix, 283), TUp.; Mn. &c.
relating to, referring to, connected with (e.g. पुत्र-गत स्नेह, love directed towards the son, R. i; त्वद्-गत, belonging to thee)
walked (a path), frequented, visited, RV. vii, 57, 3; R.; Kum.
spread abroad, celebrated, MBh. iii
‘known, understood’, having the meaning of (loc.), L.
गत n. going, motion, manner of going, MBh. iv, 297; R.; Śak. vii, 7; Vikr. &c.
the being gone or having disappeared, Cāṇ.
the place where any one has gone, Pāṇ., Kāś.
anything past or done, event, W.
diffusion, extension, celebration, ChUp. vii, 1, 5
manner, Pāṇ. i, 3, 21, Vārtt. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (347,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गत, गति, &c. see under गम्.
गत p. p. [गम्-क्त] 1 Gone, departed, gone for ever; Mu. 1. 25; किं गते सलिले सेतुबंधेन, किं गते विवाहे नक्षत्रपरीक्षया Vb. 4. ‘what is the use of locking the stable-door when the steed is stolen?.’ --2 Passed away, elapsed, past; गतायां रात्रौ. --3 Dead, deceased, departed to the next world; Ku. 4. 30. --4 Gone to, arrived at, reaching to. --5 Being in, situated in, seated in, resting on, contained in; usually in comp.; प्रासादप्रांतगतः Pt. 1 seated on &c.; सदोगतः R. 3. 66 seated in the assembly; भर्तारं गता Ś. 4. 13. united to a husband; so आद्य˚; सर्वगत existing everywhere. --6 Fallen into, reduced to; e. g. आपद्गतः. --7 Referring or relating to, with regard to, about, concerning, connected with (usually in comp.); राजा शकुंतलागतमेव चिंतयति Ś. 5; भर्तृगतया चिंतया Ś. 4: वयमपि भवत्यौ सखीगतं किमपि पृच्छामः Ś. 1; so पुत्रगतः स्नेहः &c. --8 Frequented, resorted to; सुहृद्˚ Ku. 4. 24. --9 Known, celebrated. --10 Directed towards, belonging to. --11 Known, understood. --तं 1 Motion, going; गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां Ś. 7. 7; Śi. 1. 2, 7. 4. --2 Gait, manner of going; Ku. 1. 34; V. 4. 16. --3 An event. --4 The place where one has gone. --5 Celebration, being known, diffusion. --6 Manner. (As first member of comp. translated by [] ‘free from’, ‘bereft of’, ‘deprived of’, ‘without.’) --Comp. --अक्ष a. sightless, blind. --अध्वन् a. {1} one who has accomplished or finished a journey; R. 4. 46, 11. 33. {2} conversant, familiar (with anything). (--f.) the time immediately preceding new moon when a small streak of the moon is still visible; (चतुर्दशीयुक्ताऽमावास्या). --अनुगतं following custom or precedent. --अनुगतिक a. doing as others do, a blind follower; गतानुगतिको लोको न लोकः पारमर्थिकः Pt. 1. 342 ‘people are blind followers or servile imitators’; Mu. 6. 5. --अंत a. one whose end has arrived. --अर्थ a. {1} poor. {2} meaningless (the meaning being already expressed). --असु, --जीवित, --प्राण a. expired, dead; Bg. 2. 11. --आगतं {1} going and coming, frequent visits; Bh. 3. 7; Bg. 9. 21; Mu. 2. 3, 4. 1. {2} interchange of place, Māl. 9. 46. {3} the flight of a bird backward and forward. {4} irregular course of the stars (in astronomy). --आधि a. free from anxiety, happy. --आयुस् a. decrepit, infirm, very old. --आर्तवा {1} a woman past her child-bearing. {2} a barren woman. --उत्साह a. disspirited, dejected. --ओजस् a. bereft of strength or energy. --कल्मष a. freed from crime or sin, purified. --क्लम a. refreshed. --चेतन a. deprived of sense or consciousness, insensible, senseless. --दिनं, --दिवसः the past day, yesterday. --दिनं ind. yesterday. --प्रत्यागत a. returned after having gone away; Ms. 7. 186. --प्रभ a. bereft of splendour, dim, obscured, faded. --प्राण a. lifeless, dead. --प्राय a. almost gone, nearly passed away; गतप्राया रजनी. --भर्तृका {1} a widow. {2} (rarely) a woman whose husband has gone abroad (= प्रोषितभर्तृका). --लक्ष्मीक a. {1} bereft of lustre or splendour, faded. {2} deprived of wealth, impoverished, suffering losses. --वयस्, --वयस्क a. advanced in years, aged, old; Pt. 1. 10. --वर्षः, --र्षं the past year. --वैर a. at peace (with), reconciled. --व्यथ a. free from pain. --शैशव a. past child-hood. --संग a. {1} free from attachment. {2} adverse or indifferent to. --सत्त्व a. {1} dead, annihilated, lifeless. {2} base. --सन्नकः an [] elephant out of rut. --स्पृह a. indifferent to worldly attachments.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गत त्रि० गम--कत्तरि क्त । १ अतीते “नुनोद तस्य स्थलपद्मि- [] नीगतम्” किरा० । “गता बहुतरा कान्ते! स्वल्पा तिष्ठति यामिनी” “गताः समाः पादयुताः” नी० ता० “आयुषो- ऽर्ङ्गं गतं तस्य” सू० सि० धातूनामनेकार्थत्वात् २ इत्थंभावं प्राप्ते च । “तथागतायां परिहासपूर्व्वम्” रघुः “तथागतायां तथाभूतायाम्” मल्लिना० । तथारूप- प्राप्तायामिति तु न्याय्यम् । ३ समाप्ते ४ पतिते । कर्म्मणि क्त । ५ ज्ञाते ६ प्राप्ते ७ कृतगतिके च । भावे क्त । ८ गमने न० “गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः” माघः । “गतेषु लीलाञ्चित- विक्रमेषु” कुमा० । “गतं गतं वह्निसमागतं गतम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2513-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गतं, त्रि, (गच्छति जानाति यातीति वा । “गत्यर्थाऽकर्म्मकेति ।” ३ । ४ । ७२ । इति कर्त्तरि क्तः ।) विज्ञातम् । यातम् । इति मेदिनी । ते १५ ॥ (यथा, किरातार्ज्जुणीये । ४ । ५ । “नुनोद तस्य स्थलपद्मिनीगतं वितर्कमाविष्कृतफेनसन्तति ॥” गम्यते इति । भावे क्ते तु गमने क्ली ॥ यथा, माघे । १ । २ । “गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः प्रसिद्धमूर्द्ध्वज्वलनं हबिर्भुजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-298-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गत" आता है (38)
अतीत गत । व्यतीत । बीता हुआ । गुजरा हुआ । भूतपरायण गत । गया हुआपरिगत गत । बीता हुआ । गया गुजराश्यान गया हुआ । गतप्रयात गत । गया हुआव्यतीत बीता हुआ । गत । जैसे,—बहुत दिन व्यतीत हो गअए, वहाँ से कोई उत्तर नहीं आ…फणित गत । गया हुआप्रगत आगे गया हुआ । गतसमतीत बीता हुआ । अतीत । गत । व्यतीतल्वीन गत । गया हुआविप्रेत गतसंलंघित बीता हुआ । अतीत । गतविप्रयात गत । गया हुआ । प्रस्थितव्यतियात गत । गुजरा हुआविनिर्यात गत । गया हुआफौत नष्ट । मृत । गत । मुहा॰—मतलब फौत होना = कार्य नष्ट होनावीत वे हाथी, घोड़े और सैनिक आदि जो युद्ध करने के योग्य न रह गए होंअपगत पलायित । भागा हुआ । पलटा हुआपन्न गिरा हुआ । पड़ा हुआपरीत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'प्रेत'स्रुत बहा हुआ । चुआ हुआ । क्षरितअर्दित पीड़ित । दलितक्रांत जिसे कोई वस्तु ऊपर से आकार छेंके हो । जिसे कोई वस्तु ऊपर से छोपे हो । …निषण्ण विस्कन्न गिरा हुआ । पतित । च्युत । स्खलित । (जैसे, वीर्य)वेल्लित हिलता डुलता हुआ । कंपितआवीत पहना हुआ । धारितईरित पु वि॰ प्रेषित । प्रेरितनामशेष जिसका केवल नाम बाकी रह जाय । हो । जो न रह गया हो । नष्ट । ध्वस्तसृत जो खिसक गया हो । सरका हुआउद्वस जनशून्य स्थानविचलित जो विचल हो गया हो । अस्थिर । चंचल । जैसे,—किसी चीज को देखकर मन विचलित …व्यपेत मुक्त । अलग किया हुआप्रस्थित ठहरा हुआ । टिका हुआ । स्थिरव्युत्क्रांत लाँधा हुआ । लंघित । उल्लंधितव्लीन सँभाला हुआ । सहारा वा भरोसा दिया हुआपिछला जो किसी वस्तु की पीठ की ओर पड़ता हो । पीछे की ओर का । 'अगला' का उलटा ज…विष्कन्न इतस्ततः । बिखरा हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें