🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:22:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गदालोल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गदा-+लोल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लोल

अर्थ: हिलता हुआ, लोटता हुआ, कांपता हुआ, दोलायमान, थरथराता हुआ, बहता हुआ, लहराता हुआ

संस्कृत: पर्याय: चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, चलाचल

व्युत्पत्ति: लोड्+अच्, डस्य लः, लुल्+घञ् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लोल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लोल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोलःलोलौलोलाः
द्वितीयालोलम्लोलौलोलान्
तृतीयालोलेनलोलाभ्याम्लोलैः
चतुर्थीलोलायलोलाभ्याम्लोलेभ्यः
पञ्चमीलोलात् / लोलाद्लोलाभ्याम्लोलेभ्यः
षष्ठीलोलस्यलोलयोःलोलानाम्
सप्तमीलोलेलोलयोःलोलेषु
सम्बोधनहे लोलहे लोलौहे लोलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोल
लोल
lola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) चलन · कम्पन · कम्प्र · चल · चलाचल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोल १ वि॰ [सं॰]
१. हिलता डोलता । कंपायमान । क्षुब्ध । अशांत
२. चंचल । उ॰—भाल तिलक कंचन किरीट सिर कुंडल लोल कपोलनि झाँई । निरखहिं नारि निकर विदेह पुर निमिशा की मरजाद मिटाई । तुलसी (शब्द॰) ।
३. परिवर्तनशील ।
४. क्षणिक । क्षणभंगुर ।
५. उत्सुक । अति इच्छुक ।
लोल २ संज्ञा पुं॰ लिंगेंद्रिय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोल mf(आ)n. moving hither and thither, shaking, rolling, tossing, dangling, swinging, agitated, unsteady, restless, MBh.; Kāv. &c.
changeable, transient, inconstant, fickle, Kāv.; Kathās.
desirous, greedy, lustful, (ifc.) eagerly desirous of or longing for (loc. inf. or comp.), Kāv.; Var. &c.
लोल m. the penis, Gal.
N. of a man, MārkP.
लोल लोलित &c. See p. 905, cols. 1, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोल a. [लोड्-अच् डस्यलः, लुल् घञ् वा] 1 Shaking, rolling, tremulous, moving to and fro, quivering, dangling, trembling; flowing, waving (as locks of hair); परिस्फुरल्लोलशिखाग्रजिह्वं जगाज्जिघत्संतमिवांतवह्निं Ki. 3. 20; लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुक्रातं Ve. 2. 22; ततस्ततः प्ररितलोललोचना Ś. 1. 23; लोलापांगैः लोचनैः Me. 27; R. 18. 43. --2 Agitated, disturbed, restless, uneasy. --3 Fickle, inconstant, changing, unsteady; येनः श्रियः संश्रयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टं R. 6. 41; so Ku. 1. 43. --4 Frail, transient; Ś. 1. 10. --5 Longing or anxious for, eager for, eagerly desirous of (mostly in comp.); अग्रे लोलः करिकलभको यः पुरा पोषितोऽभूत् U. 3. 6; हस्तं कंपवती रुणद्धि रशनाव्यापारलोलांगुलिं M. 4. 14; कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् Me. 103; Śi. 1. 61; 8. 46; 10. 66; Ki. 4. 20, 16. 16; Me. 61; R. 7. 23, 9. 37, 16. 54, 61. --6 Greedy, lustful. --ला 1 N. of Lakṣmī. --2 Lightning. --3 The tongue. --Comp. --अक्षि n. a rolling eye. --अक्षिका a woman with rolling eyes. --जिह्व a. with a rolling or restless tongue, greedy. --लोल a. excessively tremulous, ever restless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोल त्रि० लोड--अन् डस्य लः । १ सवृष्णे २ चञ्चले च अमरः च ३ जिह्वायां ४ लक्ष्म्याञ्च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4834,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोलः, त्रि, (लोडतीति । लुड विलोडने + अच् ।) चञ्चलः । (यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । १४१ । “पल्लवोपमितिसाम्यसपक्षं दष्टवत्यधरविम्बमभीष्टे । पर्य्यकूजि सरुजेव तरुण्या- स्तारलोलवलयेन करेण ॥”) साकाङ्क्षः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ७ । २३ । “ह्रीयन्त्रणामानशिरे मनोज्ञा- मन्योन्यलोलानि विलोचलानि ॥” पुं, तामसमनुः । इति मार्कण्डेयपुराणम् । ७४ । ४१ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-235-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गदा-लोलसमास: गदा + लोल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लोल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लोल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गदालोल 📚गदा 📚लोल ➤ गदा (क्रीडायष्टि या गदा, मुद्गर) + लोल (हिलता हुआ, लोटता हुआ, कांपता हुआ, दोलायमान, थरथराता हुआ, बह…)
संस्कृत: पर्याय: चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, चलाचल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गदा 📚एक प्राचीन अस्त्र का नाम जो लोहे आदि का होता है । इसमें लोहे का एक डंड…🟠🔵🟣🟢🟤
लोल 📚हिलता डोलता । कंपायमान । क्षुब्ध । अशांत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लोल
चंचल/काँपने वाला (३.१.७३) — चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, चलाचल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गदालोल = गदा + लोल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • लोल: लोड्+अच्, डस्य लः, लुल्+घञ् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें