🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:20:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गलीज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गलि-+ईज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईज

अर्थ: यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना

संस्कृत: देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु

अंग्रेज़ी: to sacrifice, to offer to a deity, to worship, to get associated with, to give

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — यज् (भ्वादिगण) · अर्थ: यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना (देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइयाजईजतुःईजुः
मध्यमइयजिथ / इयष्ठईजथुःईज
उत्तमइयज / इयाजईजिवईजिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यजति · लट् (आत्मने.): यजते · लिट्: इयाज · लिट् (आत्मने.): ईजे · लुट्: यष्टा · लुट् (आत्मने.): यष्टा · लृट्: यक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): यक्ष्यते · लोट्: यजतात् · लोट् (आत्मने.): यजताम् · लङ्: अयजत् · लङ् (आत्मने.): अयजत · विधिलिङ्: यजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): यजेत · आशीर्लिङ्: इज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): यक्षीष्ट · लुङ्: अयाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अयष्ट · लृङ्: अयक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अयक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यजन · ण्वुल्: याजकः · तृच्: यष्टा · ण्यत्: याज्यः · तव्य: यष्टव्यः · अनीयर्: यजनीयः · क्त: इष्टः · क्तवतु: इष्टवान् · शतृ: यजन् · स्य-शतृ: यक्ष्यन् · शानच्: यजमानः · क्त्वा: इष्ट्वा · ल्यप्: प्रेज्य · तुमुन्: यष्टुम् · णमुल्: याजम् · घञ्: यागः · क्तिन्: इष्टि · क्वसु: ईजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यज्
यज्
yaj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यज् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 33) यजति, ˚ते (1. sg. यजसे, RV. viii, 25, 1; Ved. Impv. यक्षि or ˚ष्व; pf. इयाज, MBh.; ईजे, RV.; येजे [?] AV. cf. Kāś. on Pāṇ. vi, 4, 120; Ved. aor. अयाक्षीत् or अयाट्; अयष्ट; Subj. यक्षत्, यक्षति, ˚ते; 3. sg. अयक्षत, ĀśvGṛ.; Prec. इज्यात्, Pāṇ. iii, 4, 104; यक्षीय, MaitrS.; fut. यष्टा, Br.; यक्ष्यति, ˚यते, RV. &c. &c.; inf. यष्टुम्, ईजितुम्, MBh.; Ved. ˚टवे; यजध्यै or यजध्यै; p.p. इष्ट ind.p. इष्ट्वा, AV.; इष्ट्वीनम्, Pāṇ. vii, 1, 48; -इज्य Gr.; याजम्, AV.), to worship, adore, honour (esp. with sacrifice or oblations); to consecrate, hallow, offer (with acc., rarely dat. loc. or प्रति, of the deity or person to whom; dat. of the person for whom, or the thing for which; and instr. of the means by which the sacrifice is performed; in older language generally P. of Agni or any other mediator, and Ā. of one who makes an offering on his own account, cf. यज-मान; later properly P. when used with reference to the officiating priest, and Ā. when referring to the institutor of the sacrifice), RV. &c. &c.; to offer i.e. to present, grant, yield, bestow, MBh.; BhP.; (Ā.) to sacrifice with a view to (acc.), RV.; to invite to sacrifice by the Yājyā verses, ŚBr.; ŚāṅkhŚr. : Pass. इज्यते (p. Ved. इज्यमान or यज्यमान, Pat. on Pāṇ. vi, 1, 108 ; ep. also pr. p. इज्यत्), to be sacrificed or worshipped, MBh.; Kāv. &c.: Caus. याजयति (ep. also ˚ते; aor. अयीयजत्), to assist any one (acc.) as a priest at a sacrifice (instr.), TS.; Br.; to cause any one (acc.) to sacrifice anything (acc.) or by means of any one (instr.), MBh.; R. : Desid. यियक्षति, ˚ते (cf. इयक्षति), to desire to sacrifice or worship, MBh.; R. : Intens. यायज्यते, यायजीति, यायष्टि, Pāṇ. vii, 4, 83, Sch.
यज् [cf. Zd. yaz; Gk. ἁγνός, ἅγος, ἅζομαι.]
2. यज् (ifc.; cf. Pāṇ. viii, 2, 36) sacrificing, worshipping, a sacrificer (see दिवि- and देव-यज्)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (838,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यज् {c1c} U. (यजति-ते, इयाज, ईजे; अयाक्षीत् अयष्ट, यक्ष्यति-ते, यष्टं, इष्ट; pass. इज्यते; desid. यियक्षति-ते) 1 To sacrifice, worship with sacrifices (often with instr. of words meaning ‘a sacrifice’); यजेत राजा क्रतुभिः Ms. 7. 79; 5. 53, 6. 36, 11. 40; Bk. 14. 90; so अश्वमेधेनेजे, पाकयज्ञेनेजे &c. --2 To make an oblation to (with acc. of the deity and instr. of the means of sacrifice or oblation); पशुना रुद्रं यजते Sk.; यस्तिलैर्यजतं पितॄन् Mb., Ms. 8. 105, 11. 119. --3 To worship, adore, honour, revere. --4 To consecrate, dedicate. --5 To give, bestow. --Caus. (याजयति-ते) 1 To cause to sacrifice. --2 To assist at a sacrifice. --3 To perform the office of the sacrificing priest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0883-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गलि-ईजसमास: गलि + यज् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गलिईज 📚गलि 📚यज् ➤ गलि (गडि, डस्य लः) + यज् (यज्ञ करना, हवन करना, देवपूजा करना,संगति करना, देना)
संस्कृत: देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गलि 📚हृष्ट पुष्ट परंतु गरियार बैल । मट्ठर बैल🟠🔵🟣🟢🟤
यज् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 33) यजति, ˚ते (1. sg. यजसे, RV. viii, 25…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गलीजगलि + ईजदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • गलि-ईज = गलि + ईज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें