🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गल्ह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गल्ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गल्ह

अर्थ: निन्दा करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: कुत्सायाम्

अंग्रेज़ी: to blame,to censure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गल्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल्ह् + घञ्
  2. गल्ह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल्ह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गल्ह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागल्हःगल्हौगल्हाः
द्वितीयागल्हम्गल्हौगल्हान्
तृतीयागल्हेनगल्हाभ्याम्गल्हैः
चतुर्थीगल्हायगल्हाभ्याम्गल्हेभ्यः
पञ्चमीगल्हात् / गल्हाद्गल्हाभ्याम्गल्हेभ्यः
षष्ठीगल्हस्यगल्हयोःगल्हानाम्
सप्तमीगल्हेगल्हयोःगल्हेषु
सम्बोधनहे गल्हहे गल्हौहे गल्हाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गल्ह् (भ्वादिगण) · अर्थ: निन्दा करना (कुत्सायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगल्हतेगल्हेतेगल्हन्ते
मध्यमगल्हसेगल्हेथेगल्हध्वे
उत्तमगल्हेगल्हावहेगल्हामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): गल्हते · लिट् (आत्मने.): जगल्हे · लुट् (आत्मने.): गल्हिता · लृट् (आत्मने.): गल्हिष्यते · लोट् (आत्मने.): गल्हताम् · लङ् (आत्मने.): अगल्हत · विधिलिङ् (आत्मने.): गल्हेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गल्हिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अगल्हिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अगल्हिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गल्हन · ण्वुल्: गल्हकः · तृच्: गल्हिता · ण्यत्: गल्ह्यः · तव्य: गल्हितव्यः · अनीयर्: गल्हनीयः · क्त: गल्हितः · क्तवतु: गल्हितवान् · शानच्: गल्हमानः · क्त्वा: गल्हित्वा · ल्यप्: प्रगल्ह्य · तुमुन्: गल्हितुम् · णमुल्: गल्हम् · घञ्: गल्हः · क्तिन्: गल्ढि · क्वसु: जगल्ह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गल्ह
गल्ह
galha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गल्ह पु संज्ञा स्त्री॰ [पं॰ गल्ल] बात । उक्ति । उ॰—तिन सुगल्ह अच्छी कहहि ।—पृ॰ रा॰, १ ।१४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गल्ह कुत्सने भ्वा० आ० सक० सेट् । गलहते अगल्हिष्ट जगल्हे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2563,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गल्ह, ङ कुत्सने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-सकं-सेट् ।) अन्तःस्थतृतीयोपधः । ङ, गल्हते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-319-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गल्हगल्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल्ह् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: गल्ह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल्ह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गल्ह 📚 ➤ निन्दा करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: कुत्सायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गल्ह 📚पु संज्ञा स्त्री॰ बात । उक्ति🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गल्ह: गल्ह् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें