🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:18:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गवाक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गवाक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गवाक्ष

अर्थ: रोशनदान, झरोखा

संस्कृत: जालकम् · पर्याय: वातायन, जाल

व्युत्पत्ति: गव-अक्षः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गवाक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गवाक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागवाक्षःगवाक्षौगवाक्षाः
द्वितीयागवाक्षम्गवाक्षौगवाक्षान्
तृतीयागवाक्षेणगवाक्षाभ्याम्गवाक्षैः
चतुर्थीगवाक्षायगवाक्षाभ्याम्गवाक्षेभ्यः
पञ्चमीगवाक्षात् / गवाक्षाद्गवाक्षाभ्याम्गवाक्षेभ्यः
षष्ठीगवाक्षस्यगवाक्षयोःगवाक्षाणाम्
सप्तमीगवाक्षेगवाक्षयोःगवाक्षेषु
सम्बोधनहे गवाक्षहे गवाक्षौहे गवाक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गवाक्ष
गवाक्ष
gavākṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खिड़की (2.2.9) वातायन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गवाक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटी खिड़की । गोखा । झरोखा ।
२. एक बन्दर का नाम जो रामचंद्र की सेना का सेनापति था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गवाक्ष m. (Kāś. on Pāṇ. v, 4, 76 and vi, 1, 123) ‘a bull's eye’, an air-hole, loop-hole, round window, R.; Ragh. (ifc. f(आ). , Ragh. xi, 93), Kum. &c.
the mesh of a shirt of mail, Hariv. 2439
N. of a warrior (brother of Śakuni), MBh. vi, 3997; vii, 6944 (B.)
of a monkey-chief attached to Rāma (son of Vaivasvata and leader of the Golāṅgūlas), iii, 16272; R. iv, 25, 33 and 39, 27; vi, 3, 36 and 22, 2
गवाक्ष m. n. N. of a lake, Rājat. v, 423
गवाक्ष m. N. of a plant (Cucumis maderaspatanus, L.; Cucumis coloquintida, L.; Clitoria Ternatea, L.), Car. vi, 4, 53; Suśr. i, iv ff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (351,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवाक्ष पु० गवामक्षीव अक्षि--षच् समा० नित्यमवङ्, गाव सूर्य्यकरा जलानि वा अक्ष्णुवन्ति व्याप्नुवन्ति एतमनेन वा अक्ष--व्याप्तौ अकर्त्तरि घञ् । वातायने (जानेला) अमरः । “गवाक्षजालैरभिनिष्पतन्त्यः” भट्टिः “उत्सृष्ट- लीलाञ्चितमा गवाक्षात्” “विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः” कुमा० । “कुवलयितगवाक्षा लोचनैरङ्गनानाम्” रघुः । २ वैवस्वतपुत्रे वानरभेदे रामा० गवयशब्दे दृश्यम् । गां भूमिमक्षति व्याप्नोति अण् गौरा० ङीष् सि० कौ० मुग्ध० षण् ईप् । ३ गोडुम्बायां (गोमुक्) । अमरः । ङीषन्तः ४ इन्द्रवारुण्याम् (राखालशशा) ५ शाखदि (शेओडा) राजनि० । ६ अपराजितायाम् रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2563,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवाक्षः, पुं, (गवामक्षीव । “अक्ष्णोऽदर्शनात् ।” ५ । ४ । ७६ । इत्यच् । यद्वा, गावः रश्मयः अक्ष्णुवन्ति व्याप्नुवन्ति अनेन इति । अक्षू व्याप्तौ + अकर्त्तर्य्यर्थे घञ् ।) गवामक्षीव यः । जाना- लार जाली इति भाषा ॥ (यथा, रघुः । ७ । ७ । “उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षा- दलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥”) तत्पर्य्यायः । वातायनम् २ । इत्यमरः । २ । २ । ९ ॥ बधूदृगयनम् ३ जालम् ४ जालकम् ५ । इति कोषान्तरम् । इति भरतः ॥ वानरविशेषः । इति मेदिनी । क्षे । ३५ ॥ स तु वैवस्वतपुत्त्रः । यथा, रामायणे । “पुत्त्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्च कालान्तकोपमाः । गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-319-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गवाक्ष" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गवाक्षगवाक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गवाक्ष 📚 ➤ रोशनदान, झरोखा
संस्कृत: जालकम् · पर्याय: वातायन, जाल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गवाक्ष 📚छोटी खिड़की । गोखा । झरोखा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गवाक्ष
खिड़की (२.२.९) — वातायन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गवाक्ष = गव + अक्ष तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬