🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:58:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गवाक्ष
gavākṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खिड़की (2.2.9) वातायन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गवाक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटी खिड़की । गोखा । झरोखा ।
२. एक बन्दर का नाम जो रामचंद्र की सेना का सेनापति था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गवाक्ष m. (Kāś. on Pāṇ. v, 4, 76 and vi, 1, 123) ‘a bull's eye’, an air-hole, loop-hole, round window, R.; Ragh. (ifc. f(आ). , Ragh. xi, 93), Kum. &c.
the mesh of a shirt of mail, Hariv. 2439
N. of a warrior (brother of Śakuni), MBh. vi, 3997; vii, 6944 (B.)
of a monkey-chief attached to Rāma (son of Vaivasvata and leader of the Golāṅgūlas), iii, 16272; R. iv, 25, 33 and 39, 27; vi, 3, 36 and 22, 2
गवाक्ष m. n. N. of a lake, Rājat. v, 423
गवाक्ष m. N. of a plant (Cucumis maderaspatanus, L.; Cucumis coloquintida, L.; Clitoria Ternatea, L.), Car. vi, 4, 53; Suśr. i, iv ff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (351,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवाक्ष पु० गवामक्षीव अक्षि--षच् समा० नित्यमवङ्, गाव सूर्य्यकरा जलानि वा अक्ष्णुवन्ति व्याप्नुवन्ति एतमनेन वा अक्ष--व्याप्तौ अकर्त्तरि घञ् । वातायने (जानेला) अमरः । “गवाक्षजालैरभिनिष्पतन्त्यः” भट्टिः “उत्सृष्ट- लीलाञ्चितमा गवाक्षात्” “विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः” कुमा० । “कुवलयितगवाक्षा लोचनैरङ्गनानाम्” रघुः । २ वैवस्वतपुत्रे वानरभेदे रामा० गवयशब्दे दृश्यम् । गां भूमिमक्षति व्याप्नोति अण् गौरा० ङीष् सि० कौ० मुग्ध० षण् ईप् । ३ गोडुम्बायां (गोमुक्) । अमरः । ङीषन्तः ४ इन्द्रवारुण्याम् (राखालशशा) ५ शाखदि (शेओडा) राजनि० । ६ अपराजितायाम् रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2563,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवाक्षः, पुं, (गवामक्षीव । “अक्ष्णोऽदर्शनात् ।” ५ । ४ । ७६ । इत्यच् । यद्वा, गावः रश्मयः अक्ष्णुवन्ति व्याप्नुवन्ति अनेन इति । अक्षू व्याप्तौ + अकर्त्तर्य्यर्थे घञ् ।) गवामक्षीव यः । जाना- लार जाली इति भाषा ॥ (यथा, रघुः । ७ । ७ । “उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षा- दलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥”) तत्पर्य्यायः । वातायनम् २ । इत्यमरः । २ । २ । ९ ॥ बधूदृगयनम् ३ जालम् ४ जालकम् ५ । इति कोषान्तरम् । इति भरतः ॥ वानरविशेषः । इति मेदिनी । क्षे । ३५ ॥ स तु वैवस्वतपुत्त्रः । यथा, रामायणे । “पुत्त्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्च कालान्तकोपमाः । गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-319-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गवाक्ष" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें