🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:36:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गवामयन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गवामयन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गवामयन

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: id., AitBr. iv, 17; ĀśvŚr.; KātyŚr.; MBh. iii, 8080.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गवामयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गवामयन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागवामयनम्गवामयनेगवामयनानि
द्वितीयागवामयनम्गवामयनेगवामयनानि
तृतीयागवामयनेनगवामयनाभ्याम्गवामयनैः
चतुर्थीगवामयनायगवामयनाभ्याम्गवामयनेभ्यः
पञ्चमीगवामयनात् / गवामयनाद्गवामयनाभ्याम्गवामयनेभ्यः
षष्ठीगवामयनस्यगवामयनयोःगवामयनानाम्
सप्तमीगवामयनेगवामयनयोःगवामयनेषु
सम्बोधनहे गवामयनहे गवामयनेहे गवामयनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गवामयन
गवामयन
gavāmayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गवामयन संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्राचीन काल का एक प्रकार का यज्ञ जो एक वर्ष में समाप्त होता था । दस या बारह महीने में पूरा होनेवाला एक वैदिक यज्ञ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गवाम्—अयन n. id., AitBr. iv, 17; ĀśvŚr.; KātyŚr.; MBh. iii, 8080.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (351,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवामयन न० दशमाससाध्ये द्वादशमाससाध्ये च सत्रभेदे तद्विवृतिः ता० ब्रा० ४ अध्यायादौ । तत्र ताण्ड० ब्रा० ४ अ० भाष्ये तस्य द्वैविध्यमुक्त्वा तत्रा- हानि यथा कत्तव्यानि तथोक्त्वा तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्त- ज्ञानाय श्रुतिमवतारयन् व्याचख्यो यथा “स्तोमानां दशरात्रस्य प्रोक्ता विष्टुतयः क्रमात् । गायाम- यनिकानां च ता एवेत्यवगम्यते । शतानि त्रीणि षष्टिश्च विषुवांश्च चतुर्थके । प्रोक्तानि गव्यपत्रस्य स्तुत्याहानि क्रतादिह । तानि संगृह्य वक्ष्यत्ते बुद्धिव्युत्पत्तिसिद्धये । द्विविधं गवामयनं दशमाससाध्यं द्वादशमाससाध्यञ्च तस्य द्वादशमासनिर्वत्यस्य प्रायणोयोऽतिरात्रः प्रथममह- स्तवश्चतुर्विंशं उक्थ आरम्भणीयः ते उभे अहनी अनु- ष्ठाय ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिरित्याभिप्लविकः षडहः स चतुर्यारमावर्त्तनीयः ततस्त्रिवृदादिसोमसुत्यकसाध्यः पृष्ठ्यः षडहः एवं पञ्चभिः षडहैरेको भासः पूर्य्यते एत- स्यैवावर्त्तनेन पञ्च मासाः सम्पाद्याः तत्र षष्ठे मास्यादौ त्रयोऽभिप्लवाः षडहाः कार्य्याः ततः एकः पृष्ठ्यः षडहः ततोभिजिदेकमहः त्रयः स्वरसामान इत्येबमष्टाविंशत्य- हानि आद्याभ्यां प्रायणीयचतुर्विंशाभ्यां षष्ठमासपूरणम् । इत्यं पूर्वपक्षे अशीत्युत्तरशतसंख्यान्यहानि सम्पन्नानि । ततो विषुवमेकमहः सोऽस्य सत्रस्य प्रधानभूतः । सप्तमे [] मास्यादो त्रयः स्वरसामानः प्रतिलोमाः कार्य्याः । ततो विश्वजिदावृत्तः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयस्त्रिंशारम्भस्त्रिवृदुत्तमः ततस्त्रयोऽभिप्लवाः षडहाः आवृत्ताः एवमष्टाविं- शत्यहानिं स्युः अस्य च मासस्य महाव्रतातिरात्रौ च ततोभिधास्यमानौ पूरकौ स सप्तमो मासः । ततः पृष्ठ्यः षडहःपूर्वोक्तैश्चतुर्मिराभिप्लविकैः प्रतिलोमक्रमेणानुष्ठितैः- रष्टमोमासः अनयावृत्त्या नवमदशमैकादशा अपि स- म्पाद्याः द्वादशनासस्यादौ त्रयोभिप्लवाः, षडहः ततो गोरायुयी द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशाहानि चेति त्रिंशाहानि स द्वादशो मासः ततो महाव्रतमुपान्त्यमहः तेन उदयनीयातिरात्रौ इत्यपि सप्तममासस्य पूरकाविति तदेतद्गवामयनसत्रं विधास्यन् तन्नामनिर्वचनप्रदर्शनाया दावाख्यायिकामाह” भा० “गवो वा एतत् सत्रमासत तासां दशसु मास्सु शृङ्गा- ण्यजायन्त ता अब्रुवन्नरात्स्मोत्तिष्ठामौपशा नोऽज्ञतेति ता उदतिष्ठन्” ता० ब्रा० ४ । १ । १ । “पुरा खलु गावः एतत्- संवत्सरसत्रमासत अन्वतिष्ठन् आसचोदना अपरचोदना च तत्र लिङ्गमिति मीमांसकाः । अत्रासरूपपूर्वतिथे चानुष्ठाने ये वर्त्तन्ते तदन्यैरनुष्ठितम् अत इदं गवामयनमित्याचक्षते तासां सत्रस्थितानां मध्ये कासा- ञ्चिद्गवां दशसु माःसु मासेषु पद्दन्मासीत्यादिना मासशब्दस्य मास्भावः तेष्वनुष्ठितेषु शृङ्गाण्यजायन्त ता जातशृङ्गा अब्रुवन् परस्परमुक्तवत्यः किमिति अरातस्म समृद्धा अभूम अतोवयमुत्तिष्ठामसत्रं ससापयाम अरात्- स्मेति तदुक्तं तर्ह्याचष्टे । ओपशाः आ अभितः शिरः प्रदेशमुपेत्य शेरन्ते इत्योपशाः शृङ्गाणि अज्ञत जा- तान्यभूवन्निति सम्बन्धः अज्ञतेति जनी प्रादुर्भाः इत्यस्मात् लुङि बहुवचने “मन्त्रे झलीत्यादिना च्ले रङि गमहनजनेत्युपघालोपे रूपम् । एवसुक्त्वा ता गावः सत्रादुदतिष्ठन् । ताभिरेवं दशभिर्मासैः फलस्य प्राप्तेर्दशमा- सनिर्वर्त्यमपि गवामयनमस्तीत्युक्तं भवति” भा० । द्वादशमा- सनिर्वर्त्यमप्यस्तीति दर्शयति । “तासान्त्वेवाब्रुवन्नासामहा एवेमौ द्वादशौ मासौ सं संवत्सरमापयामेति तासान्द्वा दशसु माःसु शृङ्गाणि प्रावर्त्तन्त ताः सर्वमन्नाद्यमाप्नुवंस्ता एतास्तूपरास्तस्मात्ताः सर्वान्धादश मासः प्रेरते सर्वं हि ता अन्नाद्यमाप्नुवन्” ता० ब्रा० । “तुशब्दो वैलक्षण्य- द
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गवामयनगवामयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गवामयन 📚 ➤ प्राचीन काल का एक प्रकार का यज्ञ जो एक वर्ष में समाप्त होता था । दस या… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): id., AitBr. iv, 17; ĀśvŚr.; KātyŚr.; MBh. iii, 8080.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गवामयन 📚प्राचीन काल का एक प्रकार का यज्ञ जो एक वर्ष में समाप्त होता था । दस या…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गवामयन = गवाम् + अयन तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें