🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:08:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गव्य

अर्थ: यत् गौ आदि पशुओं से युक्त

व्युत्पत्ति: गो+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागव्यःगव्यौगव्याः
द्वितीयागव्यम्गव्यौगव्यान्
तृतीयागव्येनगव्याभ्याम्गव्यैः
चतुर्थीगव्यायगव्याभ्याम्गव्येभ्यः
पञ्चमीगव्यात् / गव्याद्गव्याभ्याम्गव्येभ्यः
षष्ठीगव्यस्यगव्ययोःगव्यानाम्
सप्तमीगव्येगव्ययोःगव्येषु
सम्बोधनहे गव्यहे गव्यौहे गव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गव्य
गव्य
gavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गाय से प्राप्त सब कुछ (2.9.51)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गव्य १ वि॰ [सं॰] गो से उत्पन्न । जो गाय से प्राप्त हो । जैसे—दूध, दहीं, घी, गोबर, गोमूत्र आदि ।
२. गाय बैलों के अनुकूल या उपयुक्त (को॰) । यौ॰—पंचगव्य ।
गव्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय का झुंड । गोसमूह । पु
२. पंचगव्य । उ॰—पंचाछरी प्रान मुद माधव गव्य सु पंचनदा सी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. गोदुग्ध (को॰)
४. गोचर भूमि । चरागाह (को॰) ।
५. ज्या । प्रत्यंचा (को॰) ।
३. रँगने की वस्तु । पीत रंग । गोरोचन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गव्य Nom. P. ˚व्यति, to desire cattle or cows, Vop. xxi, 2; See गव्यत्.
2. गव्य mfn. (or less common गव्य, RV. six times, TS. v; ŚBr. xiii) (Pāṇ. v, 1, 2 and 39; iv, 3, 160) consisting of cattle or cows, coming from or belonging to a cow (as milk, curds, &c.; cf. पञ्चग्˚), RV.; VS. &c.
proper or fit for cattle, L.
sacred to the cow, worshipping the cow, Pāṇ. iv, 1, 85, Vārtt. 9, Pat.
गव्य m. pl. N. of a people (living to the north of Madhya-deśa), VarBṛS.
गव्य f. n. a bow-string, L.
= गव्य-दृढ, L.
गव्य n. cattle, cow-herd, RV. i, 140, 13; v, 34, 8; vii, 18, 7 (गव्य); ix, 62, 23
pasture land, AitBr. iv, 27, 9; Lāṭy. x, 17, 4
cow-milk, Kum. vii, 72.
गव्य &c., See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (351,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गव्य a. [गवे हितं यत्] 1 Consisting of cattle or cows. --2 Coming or got from a cow (as milk, curds &c.). --3 Proper or fit for cattle. --4 Sacred to the cow, worshipping the cow. --व्यं 1 Cattle, a herd of cows. --2 Pasture-land. --3 The milk of a cow. --4 A bow-string. --5 Colouring substance, yellow pigment. --व्या 1 A herd of cows. --2 A measure of distance equal to two Krośas. --3 A bow-string. --4 A colouring substance, yellow pigment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गव्य (आत्मनो गामिच्छति क्यच् “वान्तो यि प्रत्यये” पा० अव्) आत्मसम्बन्धित्वेन गोरिच्छायाम् अक० भ्वा० पर० सेट् । गव्यति अगव्यीत्--अगवीत् गव्या (वा)म् चकार” “गौरसि वीर! गव्यते” ऋ० ६ । ४५ । ८ । २६ ।
गव्य त्रि० गोर्विकारः गवि भवं, गोर्हितं, गोरिदं, वा सर्वत्र यत् यादौ अव् । १ गोसम्बन्धिनि, “गव्यसत्रके” जै० अधिकर० भा० । २ सरत्नमर्घ्यं मधुमच्च गव्यम्” कुमा० “संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा । “शेलुं गव्यञ्च पेयूषं प्रय- त्नेन विवर्ज्जयेत्” मनुः । २ गोर्हितादौ च । गवि इषौ नेत्रे वा साधु यत् । ३ ज्यायां ४ रागद्रव्ये च न० मेदि० । ज्यायाः शरक्षेपणसाधनत्वान् रागद्रव्यस्य च नेत्ररागजन- कत्वात्तथात्वम् । गेर्विकारे ५ गोरोचनाद्रव्ये स्त्री राजनि० । तस्य गोर्विकारत्वात्तथात्वम् तत्र ज्यायाम् [] “श्रवणोपान्तिकनीयमानगव्यम्” माघः । समूहे पाशा० यत् । ६ गोसमूहे, ७ गव्यूतौ क्रोशयुगे च स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2567,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गव्यं, त्रि, (गोरिदं गोर्विकारो वा । “गोपयसो- र्यत् ।” ४ । ३ । १६० । इति यत् । “वान्तो यि प्रत्यये ।” ६ । १ । ७९ । इति अव् ।) गवां सर्व्वम् । गोसम्बन्धि । तत्तु दुग्धगोमयादि । इत्यमरः । २ । ९ । ५० ॥ (यथा, मनुः । ३ । ७१ । “संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन च ॥”) गोहितम् । इति मेदिनी । ये । १७ ॥
गव्यं, क्ली, (गवि बाणे साधु । गो + यत । ततोऽव् ।) ज्या । (गवि नेत्रे साधु इति ।) रागद्रव्यम् । इति मेदिनी । ये । १७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गव्यगव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गव्य 📚 ➤ यत् गौ आदि पशुओं से युक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गव्य 📚गो से उत्पन्न । जो गाय से प्राप्त हो । जैसे—दूध, दहीं, घी, गोबर, गोमूत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • गव्य: गो+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें