🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:27:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गव्य
gavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गाय से प्राप्त सब कुछ (2.9.51)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गव्य १ वि॰ [सं॰] गो से उत्पन्न । जो गाय से प्राप्त हो । जैसे—दूध, दहीं, घी, गोबर, गोमूत्र आदि ।
२. गाय बैलों के अनुकूल या उपयुक्त (को॰) । यौ॰—पंचगव्य ।
गव्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय का झुंड । गोसमूह । पु
२. पंचगव्य । उ॰—पंचाछरी प्रान मुद माधव गव्य सु पंचनदा सी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. गोदुग्ध (को॰)
४. गोचर भूमि । चरागाह (को॰) ।
५. ज्या । प्रत्यंचा (को॰) ।
३. रँगने की वस्तु । पीत रंग । गोरोचन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गव्य Nom. P. ˚व्यति, to desire cattle or cows, Vop. xxi, 2; See गव्यत्.
2. गव्य mfn. (or less common गव्य, RV. six times, TS. v; ŚBr. xiii) (Pāṇ. v, 1, 2 and 39; iv, 3, 160) consisting of cattle or cows, coming from or belonging to a cow (as milk, curds, &c.; cf. पञ्चग्˚), RV.; VS. &c.
proper or fit for cattle, L.
sacred to the cow, worshipping the cow, Pāṇ. iv, 1, 85, Vārtt. 9, Pat.
गव्य m. pl. N. of a people (living to the north of Madhya-deśa), VarBṛS.
गव्य f. n. a bow-string, L.
= गव्य-दृढ, L.
गव्य n. cattle, cow-herd, RV. i, 140, 13; v, 34, 8; vii, 18, 7 (गव्य); ix, 62, 23
pasture land, AitBr. iv, 27, 9; Lāṭy. x, 17, 4
cow-milk, Kum. vii, 72.
गव्य &c., See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (351,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गव्य a. [गवे हितं यत्] 1 Consisting of cattle or cows. --2 Coming or got from a cow (as milk, curds &c.). --3 Proper or fit for cattle. --4 Sacred to the cow, worshipping the cow. --व्यं 1 Cattle, a herd of cows. --2 Pasture-land. --3 The milk of a cow. --4 A bow-string. --5 Colouring substance, yellow pigment. --व्या 1 A herd of cows. --2 A measure of distance equal to two Krośas. --3 A bow-string. --4 A colouring substance, yellow pigment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गव्य (आत्मनो गामिच्छति क्यच् “वान्तो यि प्रत्यये” पा० अव्) आत्मसम्बन्धित्वेन गोरिच्छायाम् अक० भ्वा० पर० सेट् । गव्यति अगव्यीत्--अगवीत् गव्या (वा)म् चकार” “गौरसि वीर! गव्यते” ऋ० ६ । ४५ । ८ । २६ ।
गव्य त्रि० गोर्विकारः गवि भवं, गोर्हितं, गोरिदं, वा सर्वत्र यत् यादौ अव् । १ गोसम्बन्धिनि, “गव्यसत्रके” जै० अधिकर० भा० । २ सरत्नमर्घ्यं मधुमच्च गव्यम्” कुमा० “संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा । “शेलुं गव्यञ्च पेयूषं प्रय- त्नेन विवर्ज्जयेत्” मनुः । २ गोर्हितादौ च । गवि इषौ नेत्रे वा साधु यत् । ३ ज्यायां ४ रागद्रव्ये च न० मेदि० । ज्यायाः शरक्षेपणसाधनत्वान् रागद्रव्यस्य च नेत्ररागजन- कत्वात्तथात्वम् । गेर्विकारे ५ गोरोचनाद्रव्ये स्त्री राजनि० । तस्य गोर्विकारत्वात्तथात्वम् तत्र ज्यायाम् [] “श्रवणोपान्तिकनीयमानगव्यम्” माघः । समूहे पाशा० यत् । ६ गोसमूहे, ७ गव्यूतौ क्रोशयुगे च स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2567,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गव्यं, त्रि, (गोरिदं गोर्विकारो वा । “गोपयसो- र्यत् ।” ४ । ३ । १६० । इति यत् । “वान्तो यि प्रत्यये ।” ६ । १ । ७९ । इति अव् ।) गवां सर्व्वम् । गोसम्बन्धि । तत्तु दुग्धगोमयादि । इत्यमरः । २ । ९ । ५० ॥ (यथा, मनुः । ३ । ७१ । “संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन च ॥”) गोहितम् । इति मेदिनी । ये । १७ ॥
गव्यं, क्ली, (गवि बाणे साधु । गो + यत । ततोऽव् ।) ज्या । (गवि नेत्रे साधु इति ।) रागद्रव्यम् । इति मेदिनी । ये । १७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें