🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:39:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गाने

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गाने

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गाने

अर्थ: गाना, भजन, गीत

संस्कृत: गानम् · पर्याय: गीत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गान (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  2. गाना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  3. गान (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  4. गान (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  5. गान (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  6. गान (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  7. गाना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: गा + शानच्
  8. गाना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: गा + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागानम्गानेगानानि
द्वितीयागानम्गानेगानानि
तृतीयागानेनगानाभ्याम्गानैः
चतुर्थीगानायगानाभ्याम्गानेभ्यः
पञ्चमीगानात् / गानाद्गानाभ्याम्गानेभ्यः
षष्ठीगानस्यगानयोःगानानाम्
सप्तमीगानेगानयोःगानेषु
सम्बोधनहे गानहे गानेहे गानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गा (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगातेगातेगाते
मध्यमगासेगाथेगाध्वे
उत्तमगैगावहेगामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): गाते · लिट् (आत्मने.): जगे · लुट् (आत्मने.): गाता · लृट् (आत्मने.): गास्यते · लोट् (आत्मने.): गाताम् · लङ् (आत्मने.): अगात · विधिलिङ् (आत्मने.): गेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अगास्त · लृङ् (आत्मने.): अगास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शानच्: गानः · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गान
गान
gāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ गेय, गेतव्य]
१. गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कला ।
२. गाने की चीज । गीत ।
३. ध्वनि । आवाज । शब्द (को॰) ।
४. स्तवन । प्रशंसन । बखान (को॰) ।
५. गमन । चलना [को॰] ।
गान १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गोणी]
१. टाट, कंबल या चमड़े आदि की बनी हुई वह खुरजी किसमें दो ओर अनाज आदि भरने का स्थान होता है और जो भरकर बैलों की पीठ पर रखी जाती है । लदने पर इसका एक भाग बैल के एक तरफ और दूसरा दूसरी तरफ रहता है । उ॰—भरी गोन गुड़ तजौ तहाँ से साँझै भागै ।—पलटू, भा॰ १, पृ॰ १०७ ।
२. साधारण बोरा । खास बोरा ।
३. टाट का कोई थैला ।—(लश॰) ।
४. अनाज की तौल जौ १६ मानी (२५६ सेर) की होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गान n. singing, song, KātyŚr.; Lāṭy. i, vii; Hariv. 11793; Śiś. ix, 54
a sound, L. (cf. अरण्य-, ऊह-, ऊह्य-.)
गान 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गानं [गै भावे ल्युट्] 1 Singing, a song. --2 A sound. --3 Going. --4 Praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0466-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गानं, क्ली, (गीयते इति । गै + भावे ल्युट् ।) गीतम् । इत्यमरः । १ । ७ । २५ ॥ (यदुक्तम्, -- “जपकोटिगुणं ध्यानं ध्यानकोटिगुणो लयः । लयकोटिगुणं गानं गानात् परतरं न हि ॥”) तत्पर्य्यायः । गेयम् २ गीतिः ३ गान्धर्व्वम् ४ । इति हेमचन्द्रः । २ । १९४ ॥ (गानं हि वैदिक- लौकिकभेदात् द्विविधम् । तत्र वैदिकगानन्तु मुक्तिप्रदं अन्यत् लोकरञ्जनकरम् । वैदिक- लौकिकयोर्मार्गदेशीति नामान्तरमपि श्रूयते । गानन्तु सामवेदादेव उत्पन्नं यदुक्तं सङ्गीतं- दर्पणटीकायाम् । “ऋग्भिः पाठ्यममूद्गीतं सामभ्यः समपद्यत । यजुर्भ्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्व्वणः स्मृताः ॥” द्विविघसङ्गीतयोर्लक्षणमाह सङ्गीतदर्पणे । ३-६ । “मार्गदेशीविभागेन सङ्गीतं द्विविधं मतम् । द्रुहिणेन यदन्विष्टं प्रयुक्तं भरतेन च । महादेवस्य पुरतस्तन्मार्गाख्यं विमुक्तिदम् ॥ तत्तद्देशस्थया रीत्या यत् स्याल्लोकानुरञ्जनम् । देशे देशे तु सङ्गीतं तद्देशीत्यभिधीयते ॥ गीतवादित्रनृत्यानां रक्तिः साधारणो गुणः । अतो रक्तिविहीनं यत् न तत् सङ्गीतमुच्यते ॥” गानन्तु नादात्मकमेव नादस्तु यदा स्वयं राजते तदा स्वर इति प्रसिद्धः स्यात् । स्वरस्तु षड्ज- ऋषभ-गान्धार-मध्यम-पञ्चम-धैवत-निषादभेदात् सप्तविधः । एतेषां विज्ञापनार्थं एतदाश्रयीभूत- द्वाविंशतिश्रुतीनां नामानि स्वरस्थितिश्च कथ्यन्ते । यथा, सङ्गीतदर्पणे । ५३--५६ । “तीव्राकुमुद्वतीमन्दाछन्दोवत्यस्तु षड्जगाः । दयावती रञ्जनी च रतिका चर्षभे स्थिता ॥ रौद्री क्रोधा च गान्धारे वज्रिकाथ प्रसारिणी । प्रीतिश्च मार्ज्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥ क्षिती रक्ता च सन्दीपन्यालापिन्यपि पञ्चमे । मदन्ती रोहिणी रम्येत्येता धैवतसंश्रयाः ॥ उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निषादे वसतः श्रुती ॥” अन्यत् विशेषविवरणन्तु तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ गाने तु रागा रागिण्यश्च प्रयोक्तव्याः अतस्तेषां [] नामानि कथ्यन्ते । यथा, सङ्गीतदर्पणे स्वरा- ध्याये । १२--१९ । पार्व्वत्युवाच । “के रागाः काश्च रागिण्यः का वेला ऋतवश्च के । किं रूपं कथमुद्धारो वद देव ! प्रसादतः ॥” ईश्वर उवाच । “श्रीरागोऽथ वसन्तश्च भैरवः पञ्चमस्तथा । मेघरागो बृहन्नाटः षडेते पुरुषाह्वयाः ॥” इति षट् रागाः ॥ अथ रागिण्यः । “मालश्री त्रिवणी गौरी केदारी मधुमाधवी । ततः पाहाडिका ज्ञेया श्रीरागस्य वराङ्गनाः ॥ देशी देवगिरी चैव वराटी तोडिका तथा । ललिता चाथ हिन्दोली वसन्तस्य वराङ्गनाः ॥ भैरवी गुर्ज्जरी रामकिरी गुणकिरी तथा । वाङ्गाली सैन्धवी चैव भैरवस्य वराङ्गनाः ॥ विभाषा चाथ भूपाली कर्णाटी वडहंसिका । मालवी पटमञ्जर्य्या सहैताः पञ्चमाङ्गनाः ॥ मल्लारी सौरटी चैव सावेरी कौशिकी तथा । गान्धारी हरशृङ्गारा मेघरागस्य योषितः ॥ कामोदी चैव कल्याणी आभिरी नाटिका तथा । सारङ्गी नट्टहम्बीरा नट्टनारायणाङ्गनाः ॥” इति षट्त्रिंशत् रागिण्यः ॥ रागरागिणीनां विशेषविवरणन्तु तत्तच्छब्दे गानस्य अन्यद्विवरणं गीतशब्दे च दर्शनीयम् ॥) ध्वनिः । इति धरणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-323-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गान" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गानेगान (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गा + शानच् 📚
अन्य सम्भावना: गाना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गा + शानच् | गान (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: गा + शानच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गाने 📚 ➤ गाना, भजन, गीत
संस्कृत: गानम् · पर्याय: गीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गान 📚गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गान
प्रतिध्वनि (१.६.२८) — प्रतिश्रुत्, प्रतिध्वान, गीत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गाने: गा + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें