🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:11:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गिरिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गिरिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गिरिक

अर्थ: क गेंद

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गिरिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गिरिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गिरिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागिरिकःगिरिकौगिरिकाः
द्वितीयागिरिकम्गिरिकौगिरिकान्
तृतीयागिरिकेणगिरिकाभ्याम्गिरिकैः
चतुर्थीगिरिकायगिरिकाभ्याम्गिरिकेभ्यः
पञ्चमीगिरिकात् / गिरिकाद्गिरिकाभ्याम्गिरिकेभ्यः
षष्ठीगिरिकस्यगिरिकयोःगिरिकाणाम्
सप्तमीगिरिकेगिरिकयोःगिरिकेषु
सम्बोधनहे गिरिकहे गिरिकौहे गिरिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गिरिक
गिरिक
girika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गिरिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव । महादेव ।
२. वह जो पर्वत से उत्पन्न हो ।
३. गोंद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिरिक mfn. ? (said of the hearts of the gods), MaitrS. ii, 9, 9
(किर्˚, VS.)
गिरिक m. Śiva, MBh. xii, 10414
(g. यावादि, Gaṇar. 189, Sch.) = गिरि-गुड, L.
N. of a chief of the Nāgas, Buddh.
of an attendant of Śiva
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (355,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिरिकः [गिरौ कायति कै-क] 1 N. of Śiva. --2 A ball for playing. --का A small mouse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरिक पु० गिरौ कैलासे कायति कै--क । १ शिवे । “गिरिको हिण्डुको वृक्षो जीवः पुद्गल एव च” भा० शा० ३६८ अ० दक्षोक्तशिवनामसु । नीलकण्ठानान्या- व्युत्पत्तिरुक्ता । गिरिं गिरिवदचेतनं देहादिकं कायति शब्दति अन्तर्भूतण्यर्थे कै--क । अचेतनमपि देहादि चेतनं करोतीत्यर्थः” । गिरि + स्वार्थे क । २ बालमूषि- कायाम् स्त्री अमरः । गिरौ भवः कन् । ३ पर्वतजाते त्रि० । ४ उपरिचरवसुनृपमहिष्यां स्त्री तस्या गिरितो जन्मकथा भा० आ० ६३ अ० यथा “राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम् । पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरिः । अरौत्सं च्चेतनायुक्तः कामात् कोलाहलः किल । गिरिं कोला- हलं तन्तु पदा वसुरताडयत् । निश्चक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा । तस्यां नद्यामजनयन् मिथुनं पर्वतः स्वयम् । तस्मात् विमोक्षणात् प्रीता नदी राज्ञे न्यवेद- यत् । यः पुमानभवत् तत्र तं स र जर्षिसत्तमः । व- सुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दमः । चकार पत्नीं कन्थान्तु तथा तां गिरिकां नृपः । वसोः पत्नी च गिरिका कामकालं न्यवेदयत् । ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः । तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति । तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वर! । स पितॄणां नियोगन्तमनतिक्रम्य पार्थिवः । चचार मृगयां कामी गिरिकार्मेव संस्मरन् । अतीव रूपस- म्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्” । “चैद्योपरिचरं वीरं वसुं नामान्तरिक्षगम् । चैद्योपरिचराज्जज्ञे गिरिका सप्त मानवान् । महारथो मगवराट् विश्रुतो यो वृह- द्रथः । प्रत्यग्रहः कुशश्चैव यमाहुर्मणिवाहनम् । मा- रुतश्च यदुश्चैव मत्स्यकालो च सत्तम!” हरिवं ३२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2588,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गिरिकगिरिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गिरिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गिरिक 📚 ➤ क गेंद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गिरिक 📚शिव । महादेव🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें