🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:21:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुच्छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुच्छ

अर्थ: गु - क्विप् = गुत् तं, श्यति -गुत् - शो - क

संस्कृत: यवादीनां मूलम्, हारः, विकासोन्मुखपुष्पम् · पर्याय: स्तम्ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गुच्छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुच्छःगुच्छौगुच्छाः
द्वितीयागुच्छम्गुच्छौगुच्छान्
तृतीयागुच्छेनगुच्छाभ्याम्गुच्छैः
चतुर्थीगुच्छायगुच्छाभ्याम्गुच्छेभ्यः
पञ्चमीगुच्छात् / गुच्छाद्गुच्छाभ्याम्गुच्छेभ्यः
षष्ठीगुच्छस्यगुच्छयोःगुच्छानाम्
सप्तमीगुच्छेगुच्छयोःगुच्छेषु
सम्बोधनहे गुच्छहे गुच्छौहे गुच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुच्छ
गुच्छ
guccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लड़ियों की संख्या से हार के भेद (2.6.106) गुच्छार्ध · गोस्तन
घास आदि का गुच्छा (2.9.22) स्तम्ब
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुच्छ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुच्छा ।
२. एक में बँधे या लगे हुए फूलों का समूह ।
३. घास की जूरी । यौ॰—गुच्छदंतिका । गुच्छपत्र । गुच्छपुष्प । गुच्छफल । गुच्छ— मूलिका । गुच्छार्ध ।
३. वह पौधा जिसमें दृढ़ कांड या पेड़ी न हो, केवल पत्तियाँ या पतली लचीली टहनियाँ फैलें । झाड़ । जैसे,—धान्यमल्लिका आदि ।
४. बत्तीस लड़ी का हार ।
५. मोती का हार ।
६. मोर की पूँछ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुच्छ m. (= गुत्स) a bush, shrub, Mn. i, 48; Yājñ. ii, 229; Jain.
a bundle, bunch of flowers, cluster of blossoms, clump (of grass &c.), bunch (of peacock's feathers), Gīt. xi, 11
a pearl necklace of 32 (or of 70) strings (cf. अर्ध-), VarBṛS. lxxxi, 33
a section in a tale, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुच्छः 1 A bundle, bunch (in general). --2 A bunch of flowers, a cluster of blossoms, a clump (of trees &c.); अक्ष्णोर्निक्षिपदंजनं श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावलिं Gīt. 11; Ms. 1. 48; Śi. 6. 50; Y. 2. 229. --3 The plumage of a peacock. --4 A necklace of pearls (in general). --5 A pearl necklace of 32 (or, according to some, of 70) strings. --Comp. --अर्धः a pearl necklace of 24 strings. --(र्धः, --र्धं) half of a cluster. --कणिशः a kind of corn. --पत्रः the palm tree. --फलः {1} the vine. {2} plantain tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुच्छ(त्स) पु० गु--संप० क्विप् गुतं छ्यति स्यति वा छो--सो--वा क । कलिकाकुसुमादिसमूहवति १ स्तवके, काण्डशून्ये मूलत एव शाखाप्रधानसंधात्मके धान्यमल्लिकादेः २ स्तम्बे, द्वात्रिंशद्यष्टिके ३ हारभेदे, ४ मयूरपुच्छे च मेदि० । ५ मल्लिकादौ च “गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । वीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्म्महेतुना । अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः” मनुनां तेषां कर्म्महेतुतोक्ता । “मूलतएव यत्र लतासमूहो भवति न प्रकाण्डानि ते गुच्छा मल्लिकादयः, गुल्मा एकमूलाः संघातजाताः शरेक्षुप्रभृतयः” कुल्लू० । ६ गुच्छकरञ्जे मेदि० । स्तवके पु० स्त्री राजनि० स्त्रियां ङीप् । “ववुख्युक्छदगुच्छसुगन्धयः” माघः । स्वार्थे क । गुच्छक उक्तेष्वर्थेषु । संज्ञायां कन् । रीठाकरञ्जे ग्रन्थिपर्णे न० भाव० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2596,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुच्छः, पुं, (गुध्यति परिवेष्टते इति । गुध् + “शस्यादिम्यश्छण् ।” इति छण् इति भोज- राजः । यद्वा, गुङ शब्दे + क्विप् । गुतं शब्दं छ्यति नाशयतीति । गुत् + छो + “आतोनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) स्तवकः । पुष्पादिर थलुया इति भाषा । (यथा, गीत- गोविन्दे । ११ । ११ । “अक्ष्णोर्निक्षिपदञ्जनं श्रवणयोस्तापिञ्छगुच्छावलीम् ॥”) स्तम्बः । तृणादिर गोछा इति भाषा ॥ (उद्भिद्- विशेषः । स तु मल्लिकादिः । यथा, मनुः । १ । ४८ । “गुच्छगुल्मन्तु विविधं तथैव तृणजातयः ।” “मूलत एव यत्र लतासमूहो भवति न च प्रका- ण्डानि ते गुच्छा मल्लिकादयः ।” इति तट्टीकाय- कुल्लूकभट्टः ॥) द्वात्रिंशद्यष्टिकहारः । वत्रिश- [] नर हार इति भाषा ॥ कलापः । इति मेदिनी । छे । ३ ॥ मयूरेर पाखा इति भाषा । मुक्ता- हारः । इति रन्तिदेवः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-333-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुच्छ" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुच्छगुच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुच्छ 📚 ➤ गु - क्विप् = गुत् तं, श्यति -गुत् - शो - क
संस्कृत: यवादीनां मूलम्, हारः, विकासोन्मुखपुष्पम् · पर्याय: स्तम्ब

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुच्छ 📚गुच्छा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गुच्छ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें