🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:21:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुच्छ
guccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लड़ियों की संख्या से हार के भेद (2.6.106) गुच्छार्ध · गोस्तन
घास आदि का गुच्छा (2.9.22) स्तम्ब
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुच्छ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुच्छा ।
२. एक में बँधे या लगे हुए फूलों का समूह ।
३. घास की जूरी । यौ॰—गुच्छदंतिका । गुच्छपत्र । गुच्छपुष्प । गुच्छफल । गुच्छ— मूलिका । गुच्छार्ध ।
३. वह पौधा जिसमें दृढ़ कांड या पेड़ी न हो, केवल पत्तियाँ या पतली लचीली टहनियाँ फैलें । झाड़ । जैसे,—धान्यमल्लिका आदि ।
४. बत्तीस लड़ी का हार ।
५. मोती का हार ।
६. मोर की पूँछ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुच्छ m. (= गुत्स) a bush, shrub, Mn. i, 48; Yājñ. ii, 229; Jain.
a bundle, bunch of flowers, cluster of blossoms, clump (of grass &c.), bunch (of peacock's feathers), Gīt. xi, 11
a pearl necklace of 32 (or of 70) strings (cf. अर्ध-), VarBṛS. lxxxi, 33
a section in a tale, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुच्छः 1 A bundle, bunch (in general). --2 A bunch of flowers, a cluster of blossoms, a clump (of trees &c.); अक्ष्णोर्निक्षिपदंजनं श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावलिं Gīt. 11; Ms. 1. 48; Śi. 6. 50; Y. 2. 229. --3 The plumage of a peacock. --4 A necklace of pearls (in general). --5 A pearl necklace of 32 (or, according to some, of 70) strings. --Comp. --अर्धः a pearl necklace of 24 strings. --(र्धः, --र्धं) half of a cluster. --कणिशः a kind of corn. --पत्रः the palm tree. --फलः {1} the vine. {2} plantain tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुच्छ(त्स) पु० गु--संप० क्विप् गुतं छ्यति स्यति वा छो--सो--वा क । कलिकाकुसुमादिसमूहवति १ स्तवके, काण्डशून्ये मूलत एव शाखाप्रधानसंधात्मके धान्यमल्लिकादेः २ स्तम्बे, द्वात्रिंशद्यष्टिके ३ हारभेदे, ४ मयूरपुच्छे च मेदि० । ५ मल्लिकादौ च “गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । वीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्म्महेतुना । अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः” मनुनां तेषां कर्म्महेतुतोक्ता । “मूलतएव यत्र लतासमूहो भवति न प्रकाण्डानि ते गुच्छा मल्लिकादयः, गुल्मा एकमूलाः संघातजाताः शरेक्षुप्रभृतयः” कुल्लू० । ६ गुच्छकरञ्जे मेदि० । स्तवके पु० स्त्री राजनि० स्त्रियां ङीप् । “ववुख्युक्छदगुच्छसुगन्धयः” माघः । स्वार्थे क । गुच्छक उक्तेष्वर्थेषु । संज्ञायां कन् । रीठाकरञ्जे ग्रन्थिपर्णे न० भाव० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2596,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुच्छः, पुं, (गुध्यति परिवेष्टते इति । गुध् + “शस्यादिम्यश्छण् ।” इति छण् इति भोज- राजः । यद्वा, गुङ शब्दे + क्विप् । गुतं शब्दं छ्यति नाशयतीति । गुत् + छो + “आतोनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) स्तवकः । पुष्पादिर थलुया इति भाषा । (यथा, गीत- गोविन्दे । ११ । ११ । “अक्ष्णोर्निक्षिपदञ्जनं श्रवणयोस्तापिञ्छगुच्छावलीम् ॥”) स्तम्बः । तृणादिर गोछा इति भाषा ॥ (उद्भिद्- विशेषः । स तु मल्लिकादिः । यथा, मनुः । १ । ४८ । “गुच्छगुल्मन्तु विविधं तथैव तृणजातयः ।” “मूलत एव यत्र लतासमूहो भवति न च प्रका- ण्डानि ते गुच्छा मल्लिकादयः ।” इति तट्टीकाय- कुल्लूकभट्टः ॥) द्वात्रिंशद्यष्टिकहारः । वत्रिश- [] नर हार इति भाषा ॥ कलापः । इति मेदिनी । छे । ३ ॥ मयूरेर पाखा इति भाषा । मुक्ता- हारः । इति रन्तिदेवः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-333-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुच्छ" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें