🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:55:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गूर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गूर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गूर्ण

अर्थ: उद्यम करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: उद्यमने

अंग्रेज़ी: , Pāṇ. viii, 2, 61; Kāś.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गूर्व् + क्त
  2. गूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गूर्व् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गूर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागूर्णःगूर्णौगूर्णाः
द्वितीयागूर्णम्गूर्णौगूर्णान्
तृतीयागूर्णेनगूर्णाभ्याम्गूर्णैः
चतुर्थीगूर्णायगूर्णाभ्याम्गूर्णेभ्यः
पञ्चमीगूर्णात् / गूर्णाद्गूर्णाभ्याम्गूर्णेभ्यः
षष्ठीगूर्णस्यगूर्णयोःगूर्णानाम्
सप्तमीगूर्णेगूर्णयोःगूर्णेषु
सम्बोधनहे गूर्णहे गूर्णौहे गूर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गूर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्यम करना (उद्यमने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगूर्वतिगूर्वतःगूर्वन्ति
मध्यमगूर्वसिगूर्वथःगूर्वथ
उत्तमगूर्वामिगूर्वावःगूर्वामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गूर्वति · लिट्: जुगूर्व · लुट्: गूर्विता · लृट्: गूर्विष्यति · लोट्: गूर्वतात् · लङ्: अगूर्वत् · विधिलिङ्: गूर्वेत् · आशीर्लिङ्: गूर्व्यात् · लुङ्: अगूर्वीत् · लृङ्: अगूर्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गूर्वण · ण्वुल्: गूर्वकः · तृच्: गूर्विता · ण्यत्: गूर्व्यः · तव्य: गूर्वितव्यः · अनीयर्: गूर्वणीयः · क्त: गूर्णः · क्तवतु: गूर्णवान् · शतृ: गूर्वन् · स्य-शतृ: गूर्विष्यन् · क्त्वा: गूर्वित्वा · ल्यप्: प्रगूर्व्य · तुमुन्: गूर्वितुम् · णमुल्: गूर्वम् · घञ्: गूर्वः · क्तिन्: गूर्ति · क्वसु: जुगूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गूर्ण
गूर्ण
gūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गूर्ण वि॰ [सं॰] कृतज्ञ । आभारी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गूर्ण mfn., Pāṇ. viii, 2, 61, Kāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (361,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गूर्त(र्ण) a. Ved. Agreeable, thankful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गूर्त्त(र्ण्ण) त्रि० गूरी उद्यमे क्त ईदित्वात् नेट् वेदे नि० नत्वाभावः । उद्युक्ते “प्रहोता गूर्त्तमना उराणाः” ऋ० ६ । ६३ । ४ “इदमित्था रौद्रं गूर्त्तवचाः” ऋ० १० । ६१ । १ । २ । २ प्रशस्ते च “पुरां गूर्त्तश्रवसं दर्म्माणम्” ऋ० १ । ६१ । ५ “गूर्त्तश्रवसम् प्रशस्यान्नम्” भा० । लोके निष्ठा- तस्य नत्वे गूर्ण्ण इत्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2630,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गूर्णगूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गूर्व् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: गूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गूर्व् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गूर्ण 📚 ➤ उद्यम करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: उद्यमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गूर्ण 📚कृतज्ञ । आभारी (को॰)🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गूर्ण: गूर्व् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें