🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:36:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गृहपटल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गृह-+पटल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पटल

अर्थ: छत, छप्पर

संस्कृत: समूहः, छादनम्, नेत्ररुक् · पर्याय: छदिस्

व्युत्पत्ति: पट् + कलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पटल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पटल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पटल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापटलम्पटलेपटलानि
द्वितीयापटलम्पटलेपटलानि
तृतीयापटलेनपटलाभ्याम्पटलैः
चतुर्थीपटलायपटलाभ्याम्पटलेभ्यः
पञ्चमीपटलात् / पटलाद्पटलाभ्याम्पटलेभ्यः
षष्ठीपटलस्यपटलयोःपटलानाम्
सप्तमीपटलेपटलयोःपटलेषु
सम्बोधनहे पटलहे पटलेहे पटलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पटल
पटल
paṭala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छत/छप्पर (2.2.15) छदिस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पटल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छप्पर । छान । छत ।
२. आवरण । पर्दा । आड़ करने य़ा ढकनेवाली कोई चीज ।
३. परत । तह । तबक ।
४. पहल । पार्श्र्व ।
५. आँख की बनावट की तहें । आँख के पर्दे ।
६. मोतियाबिंद नामक आँख का रोग । पिटारा ।
७. लकडी़ आदि का चौरस टुकड़ा । पटरा । तखता ।
८. पुस्तक का भाग य़ा अंशविशेष । परिच्छेद ।
९. माथे पर का तिलक । टीका ।
१०. समूह । ढेर । अंबार ।
११. लाव लश्कर । लवाजमा । परिच्छद ।
१२. वृक्ष । पेड़ (को॰) ।
१३. पिटक । पिटारी (को॰) ।
१४. पुस्तक । ग्रंथ । (को॰) ।
१५. वृंत । डंठल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटल n. (and rarely f(ई). ) a roof, thatch, Var.
a veil, cover, Kāv.; Pur.; Sāh. (ifc. f(आ). )
a basket, chest, box, Bālar.
a heap, mass, multitude (esp. in comp. with a word denoting ‘cloud’), MBh.; Kāv. &c.
पटल nm. an enclosing or surrounding skin or membrane (esp. of the eyes), a film over the eyes, cataract &c., Suśr.; Kāraṇḍ.
पटल n. a chip, piece, portion, Kād.
a section or chapter of a book (esp. of RPrāt.)
train, retinue, L.
a (sectarian or ornamental) mark on the forehead or other parts of the body with sandal-wood, L.
पटल m. v.l. for पटर (see above)
पटल m. f. a tree or a stalk (वृक्ष v.l. वृन्त), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटलं [पट् वेष्टने कलच्] 1 A roof, thatch; विनमितपटलांतं दृश्यते जीर्णकुड्यं Mu. 3. 15. --2 A cover, covering, veil, coating (in general); शिरसि मसीपटलं दधाति दीपः Bv. 1. 74. --3 A film or coating over the eyes. --4 A heap, multitude, mass, quantity; रथांगपाणेः पटलेन रोचिषां Śi. 1. 21; जलदपटलानि [] Pt. 1. 361; क्षौद्रपटलैः R. 4. 63; मुक्तापटलं 13. 17; तारकपटल Gīt. 7. --5 A basket. --6 Retinue, train. --7 A mark on the forehead or any other part of the body. --लः, --ली 1 A tree. --2 A stalk. --लः, --लं A section or chapter of a book. --Comp. --प्रांतः the edge of a roof.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटल न० पट--वेष्टने कलच् । १ छदिषि (चाल) अमरः २ नेत्र- रोगभेदे च ३ पिटके ४ परिच्छदे ५ तिलके ६ समूहे च मेदि० । ७ दृष्टेरावरके (चक्षेरपाता) । नेत्ररोगभेदश्च अक्षिपटलशब्दे ४३ पृ० उक्तः “तेजो जलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् । मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् । पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमि- ष्यते” । ८ तन्त्रांशभेदे च । छदिषि अस्य स्त्रीत्वमपि गौरा० ङीष् । हेमच० ९ वृक्षे (वृन्ते) च शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4200,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटलं, क्ली, (पटं विस्तृतं लाति । पट् + ला + “आतोनुपेति” । ३ । २ । ३ । कः । यद्बा पटतीति । पट + “कृषादिभ्यश्चित् ।” उणां । १ । १०८ । इति कलच् ।) छदिः । चाल इति भाषा । नेत्ररोगः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०० ॥ पिटकः । परिच्छदः । तिलकः । (यथा, कलाविलासे । १ । २५ । “अस्तमिते दिवसकरे तिमिरभरद्विरदसंसक्ता । सिन्दूरपटलपाटलकान्तिरिवाग्रे बभौ सन्ध्या ॥”) समूहे क्ली स्त्री । इति मेदिनी ॥ (यथा, भाग- वते । ३ । १४ । २६ । “यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत् स्वयं पिशाचचर्य्यामचरत् गतिः सताम् ॥”) दृष्टेरावरकम् । चक्षुर परदा इति भाषा । यथाह माधवकरः । “प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्ट्या व्यवस्थितः । अव्यक्तानि सरूपाणि कदाचिदथ पश्यति ॥” दृष्ट्यां चत्वारि पटलानि । रसरक्ताश्रयं वाह्यं द्वितीयं माससंश्रयं तृतीयं मेदःसंश्रितं चतुर्थं कालकास्थिसंश्रितम् । तथा च सुश्रुतः । “तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् । मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् । पञ्चमाशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते ॥” इति । अत्र तेजःशब्देन रक्तं जलशब्देन रसो व्याख्यातः । तेषु पटलेषु वाह्यादिभेदेनाधिष्ठान- विशषप्रभावात् दोषाणां लिङ्गविशेषमाह प्रथमे पटले इत्यादि । प्रथमे पटले सर्व्वाभ्यन्तरे न तु वाह्ये । इति विजयरक्षितः ॥
पटलः, पुं, स्त्री, (पाटयति दीप्यते यः । पट् + कलच् ।) ग्रन्थः । वृक्षः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ वृक्षस्थाने वृन्तोऽपि पाठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-018-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पटल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गृह-पटलसमास: गृह + पटल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: पटल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पटल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गृहपटल 📚गृह 📚पटल ➤ गृह (घर, निवास, आवास, भवन) + पटल (छत, छप्पर)
संस्कृत: समूहः, छादनम्, नेत्ररुक् · पर्याय: छदिस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गृह 📚घर । मकान । निवासस्थान । आश्रम🟠🔵🟣🟢🟤
पटल 📚छप्पर । छान । छत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गृह
घर के नाम (२.२.४) — गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन
घर के और नाम (२.२.५) — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, निकाय्य, निलय
पटल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गृहपटल = गृह + पटल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें