🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:08:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोठल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गा+ऊठ-+ल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गा

अर्थ: शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  2. गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागाःगौगाः
द्वितीयागाम्गौगः
तृतीयागागाभ्याम्गाभिः
चतुर्थीगेगाभ्याम्गाभ्यः
पञ्चमीगःगाभ्याम्गाभ्यः
षष्ठीगःगोःगाम्
सप्तमीगिगोःगासु
सम्बोधनहे गाःहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गाना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगायतिगायतःगायन्ति
मध्यमगायसिगायथःगायथ
उत्तमगायामिगायावःगायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गायति · लिट्: जगौ · लुट्: गाता · लृट्: गास्यति · लोट्: गायतात् · लङ्: अगायत् · विधिलिङ्: गायेत् · आशीर्लिङ्: गेयात् · लुङ्: अगासीत् · लृङ्: अगास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शतृ: गायन् · स्य-शतृ: गास्यन् · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

ल

अर्थ: इन्द्र् का विशेषण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालःलौलाः
द्वितीयालम्लौलान्
तृतीयालेनलाभ्याम्लैः
चतुर्थीलायलाभ्याम्लेभ्यः
पञ्चमीलात् / लाद्लाभ्याम्लेभ्यः
षष्ठीलस्यलयोःलानाम्
सप्तमीलेलयोःलेषु
सम्बोधनहे लहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गा
गा
gā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गा पु † क्रि॰ अ॰ [सं॰ गत, प्रा॰ गअ] गया । उ॰—जो जो गा सतसंग में सों सो बिगरा जाय ।—पलटू॰, भा॰ २,पृ॰३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गा f. a song, L.
1. गा cl. 3. P. जिगाति (RV.; जगाति, Naigh. ii, 14 (v.l.); Subj. जिगात्; Impv. जिगातु; aor. अगात्; 3. pl. अगन्, BhP. i, 9, 40; Subj. [1. sg. गेषम्, see अनु- and उप-], 2. sg. गास्, 3. sg. गात्, 2. pl. गात, 3. pl. गुर्; [perf. जिगाय, see उद्-], perf. Pot. जगायात् [Naigh. ii, 14] RV. x, 28, 1; inf. गातवे, RV. ii, 3, 1; in Class. Sanskṛt only the aor. P. अगात् occurs, for Ā. See अधि-; aor. Pass. अगायि, अगासाताम्, Kāś. on Pāṇ. ii, 4, 45 and 77; cl. 2. P. गाति, Naigh. ii, 14; Ā. गाते, Dhātup. xxii, 53) to go, go towards, come, approach (with acc. or loc.), RV.; AV. &c.; to go after, pursue, RV. iv, 3, 13; x, 18, 4; to fall to one's (dat.) share, be one's (acc.) due, viii, 45, 32; Ragh. xi, 73; to come into any state or condition (acc.), undergo, obtain, MBh. iii, 10697; R. &c.; to go away (from abl.; to any place loc.), RV. x, 108, 9; to come to an end, Naiṣ. viii, 109; to walk (on a path acc. or instr.), RV. viii, 2, 39 and 5, 39; (जिगाति) to be born, Vop. on Dhātup. xxv, 25 : Desid. जिगीषति, to desire to go, BhP. ii, 10, 25;
गा [cf. βίβημι, ἔβην; Old Germ. gām, gās, &c.; Goth. ga-tvo; Eng. to go.]
2. गा mfn. Ved. ifc. ‘going’ (cf. अ-गा; अग्रे-, तमो-, पुरो-, समन- and स्वस्ति-गा), Pāṇ. iii, 2, 67.
3. गा mfn. (√ गै) ifc. ‘singing’, see साम-गा
गा f. See s.v. 3. ग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गा {1} or {c2c} A., {c3c} P. (गाते, जिगाति) 1 To go, see इ. --2 To come to any [] state or condition. --3 To praise, sing.
गा A song, verse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गा गतौ सक० भ्वा० आ० अनिट् । गाते अगास्त जगे ।
गा स्तुतौ सक० जन्मनि अक० जुहो० वैदिकोऽयं धातुः सार्वधातुके अभ्यासस्येत्त्वञ्च । जिगाति अगासीत् । जगौ । “सोमो- जिगाति गातुविद्” ऋ० ३ । ६२ । १३ । “जरितुः सचा यज्ञो जिगाति चेतनः” ३ । १२ । २ । “स्वेषु क्षयेषु प्रथमो- जिगाति” १० । ८ । २ । इङादेशस्य इणादेशस्य च गाते रूपं तत्तद्धातौ उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गा, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं- सकं-सेट् ।) ङ, गाते । इति दुर्गादासः ॥
गा, र लि स्तुतौ । जन्मनि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वां-परं-सकं-सेट् ।) र, वैदिकः । लि, जगाति । इति दुर्गादासः ॥
गा, स्त्री, (जगाति स्तौति अनया । गा स्तुतौ + क्विप् ।) गाथा । इति पुरुषोत्तमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गागा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
ऊठ-लसमास: ऊठ + ल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गा 📚 ➤ शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

ऊठल 📚ऊठ 📚ल ➤ ऊठ + ल (इन्द्र् का विशेषण)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤
ऊठ 📚पु संज्ञा स्त्री॰🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गोठलगा + ऊठगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • ऊठ-ल = ऊठ + ल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • गा: गै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें