🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:03:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोतम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोतम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोतम

अर्थ: गोभि ध्वस्तं तमो यस्य ब.स.पृषो . अङ्गिराकुल से सम्बन्ध रखने वाला एक ऋषि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोतम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोतम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोतमःगोतमौगोतमे
द्वितीयागोतमम्गोतमौगोतमान्
तृतीयागोतमेनगोतमाभ्याम्गोतमैः
चतुर्थीगोतमस्मैगोतमाभ्याम्गोतमेभ्यः
पञ्चमीगोतमस्मात् / गोतमस्माद्गोतमाभ्याम्गोतमेभ्यः
षष्ठीगोतमस्यगोतमयोःगोतमेषाम्
सप्तमीगोतमस्मिन्गोतमयोःगोतमेषु
सम्बोधनहे गोतमहे गोतमौहे गोतमे

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोतम
गोतम
gotama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोतम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गोत्रप्रवर्तक एक ऋषि ।
२. एक मंत्रकार ऋषि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—तम (गो-), m. (superl.) N. of a Ṛṣi belonging to the family of Aṅgiras with the patr. Rāhū-gaṇa (author of RV. i, 74-93), RV.; AV.; ŚBr. i, xi, xiv; ṢaḍvBr. &c.
(for गौत्˚) N. of the chief disciple of Mahā-vīra
of a lawyer (cf. गौतम)
of the founder of the Nyāya phil.
‘the largest ox’ and ‘N. of the founder of Nyāya phil.’, Naiṣ. xvii, 75
N. of a son of Karṇika, Buddh.
? MBh. xiii, 4490 (cf. -दम)
m. pl. (Pāṇ. ii, 4, 65) the descendants of the Ṛṣi Gotama, RV.; ĀśvŚr. xii, 10; Lāṭy.
गो—तम n. a kind of poison, Gal.
गो-तम &c. See गो, p. 364, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोतमः 1 N. of a sage belonging to the family of Aṅgiras, father of Śatānanda and husband of Ahalyā. --2 N. of a sage, the founder of Nyāya philosophy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोतम पु० गोभिस्तमोध्वस्तं यस्य पृषो० । १ मुनिभेदे तन्नामनि- रुक्तिः भा० आनु० ९३ अ० यथा “गोतमोऽयं मतोऽधूमो- दमस्ते मम दर्शनात् । गोभिस्तमोमम ध्वस्तं जातमात्रस्य देहतः । विद्धि मां गोतमं कृत्ये यातुधानि! निबोध मे” इति । स च श्वेतवराहकल्पे व्रह्मणो मानसः पुत्रः यथाह वायु० गया० २ अ० “ब्रह्मा संभृतसंभारो मानसा नृत्विजोऽसृजत्” इत्युपक्रमे “सृकपालं गोतमञ्च तथा वेदशिरोव्रतम्” । इति । स च गोत्रप्रवर्त्तकः गोत्रशब्दे दृश्यम् । गोतमस्यापत्यम् ऋष्यण् । गौतम तद्वंश्ये प्रबरप्रवर्त्तके ऋषिभेदे बह्वर्थे तस्य लुक् गोतमाः । गौ- तमशब्देऽधिकं वक्ष्यते आर्षशब्दे ८२७ पृ० उदा० दृश्यम् । गोतमवश्याश्चाङ्गिरसगोत्रोत्पन्ना दश तद्भेदास्त्रत्रैव दृश्याः । अतिशयेन गौः जडत्वात् तमप् । २ अतिजडे पुंस्त्री । “मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम् । गोतमं तमवेतैव यथा वेत्य तथैव सः” नैष० चार्वाको- क्तिः । तस्य चान्वीक्षिकीविद्याप्रकाशकत्वमक्षपादशब्दे ४३ पृ० दृश्यम् तच्छब्दे एव तच्छास्त्रप्रतिपाद्याद्य क्तम् । तस्य छात्रः गौतम गोतमच्छात्रे गौरा० ङीष् । गोतमी तद्भार्य्यायां शतानन्दमातरि ३ अहल्यायाम् स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2696,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोतमः, पुं, (गोभिर्ध्वस्तं तमो यस्य । पृषोदरादि- त्वात् साधुः । एतन्निरुक्तिर्यथा, महाभारते । १३ । ९३ । ९५ । “गोदमोऽहमतोऽधूमोऽदमस्ते समदर्शनात् । गोभिस्तमो मम ध्वस्तं जातमात्रस्य देहतः । विद्धि मां गोतमं कृत्ये यातुधानि ! निबोध माम् ॥”) गौतममुनिः । स तु ब्रह्मपुत्त्रः । इति गया- माहात्म्ये वायुपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-355-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोतमगोतम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोतम 📚 ➤ गोभि ध्वस्तं तमो यस्य ब.स.पृषो . अङ्गिराकुल से सम्बन्ध रखने वाला एक ऋषि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोतम 📚गोत्रप्रवर्तक एक ऋषि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें