🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोतम
gotama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोतम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गोत्रप्रवर्तक एक ऋषि ।
२. एक मंत्रकार ऋषि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—तम (गो-), m. (superl.) N. of a Ṛṣi belonging to the family of Aṅgiras with the patr. Rāhū-gaṇa (author of RV. i, 74-93), RV.; AV.; ŚBr. i, xi, xiv; ṢaḍvBr. &c.
(for गौत्˚) N. of the chief disciple of Mahā-vīra
of a lawyer (cf. गौतम)
of the founder of the Nyāya phil.
‘the largest ox’ and ‘N. of the founder of Nyāya phil.’, Naiṣ. xvii, 75
N. of a son of Karṇika, Buddh.
? MBh. xiii, 4490 (cf. -दम)
m. pl. (Pāṇ. ii, 4, 65) the descendants of the Ṛṣi Gotama, RV.; ĀśvŚr. xii, 10; Lāṭy.
गो—तम n. a kind of poison, Gal.
गो-तम &c. See गो, p. 364, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोतमः 1 N. of a sage belonging to the family of Aṅgiras, father of Śatānanda and husband of Ahalyā. --2 N. of a sage, the founder of Nyāya philosophy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोतम पु० गोभिस्तमोध्वस्तं यस्य पृषो० । १ मुनिभेदे तन्नामनि- रुक्तिः भा० आनु० ९३ अ० यथा “गोतमोऽयं मतोऽधूमो- दमस्ते मम दर्शनात् । गोभिस्तमोमम ध्वस्तं जातमात्रस्य देहतः । विद्धि मां गोतमं कृत्ये यातुधानि! निबोध मे” इति । स च श्वेतवराहकल्पे व्रह्मणो मानसः पुत्रः यथाह वायु० गया० २ अ० “ब्रह्मा संभृतसंभारो मानसा नृत्विजोऽसृजत्” इत्युपक्रमे “सृकपालं गोतमञ्च तथा वेदशिरोव्रतम्” । इति । स च गोत्रप्रवर्त्तकः गोत्रशब्दे दृश्यम् । गोतमस्यापत्यम् ऋष्यण् । गौतम तद्वंश्ये प्रबरप्रवर्त्तके ऋषिभेदे बह्वर्थे तस्य लुक् गोतमाः । गौ- तमशब्देऽधिकं वक्ष्यते आर्षशब्दे ८२७ पृ० उदा० दृश्यम् । गोतमवश्याश्चाङ्गिरसगोत्रोत्पन्ना दश तद्भेदास्त्रत्रैव दृश्याः । अतिशयेन गौः जडत्वात् तमप् । २ अतिजडे पुंस्त्री । “मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम् । गोतमं तमवेतैव यथा वेत्य तथैव सः” नैष० चार्वाको- क्तिः । तस्य चान्वीक्षिकीविद्याप्रकाशकत्वमक्षपादशब्दे ४३ पृ० दृश्यम् तच्छब्दे एव तच्छास्त्रप्रतिपाद्याद्य क्तम् । तस्य छात्रः गौतम गोतमच्छात्रे गौरा० ङीष् । गोतमी तद्भार्य्यायां शतानन्दमातरि ३ अहल्यायाम् स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2696,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोतमः, पुं, (गोभिर्ध्वस्तं तमो यस्य । पृषोदरादि- त्वात् साधुः । एतन्निरुक्तिर्यथा, महाभारते । १३ । ९३ । ९५ । “गोदमोऽहमतोऽधूमोऽदमस्ते समदर्शनात् । गोभिस्तमो मम ध्वस्तं जातमात्रस्य देहतः । विद्धि मां गोतमं कृत्ये यातुधानि ! निबोध माम् ॥”) गौतममुनिः । स तु ब्रह्मपुत्त्रः । इति गया- माहात्म्ये वायुपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-355-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें