🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोत्रज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोत्रज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोत्रज

अर्थ: समान कुल में उत्पन्न, एक ही जाति का, संबंधी

व्युत्पत्ति: गो-त्र-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोत्रज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गोत्रज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोत्रज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोत्रजःगोत्रजौगोत्रजाः
द्वितीयागोत्रजम्गोत्रजौगोत्रजान्
तृतीयागोत्रजेनगोत्रजाभ्याम्गोत्रजैः
चतुर्थीगोत्रजायगोत्रजाभ्याम्गोत्रजेभ्यः
पञ्चमीगोत्रजात् / गोत्रजाद्गोत्रजाभ्याम्गोत्रजेभ्यः
षष्ठीगोत्रजस्यगोत्रजयोःगोत्रजानाम्
सप्तमीगोत्रजेगोत्रजयोःगोत्रजेषु
सम्बोधनहे गोत्रजहे गोत्रजौहे गोत्रजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोत्रज
गोत्रज
gotraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोत्रज वि॰ [सं॰] एक ही गोत्र में उप्तन्न एक ही पूर्वज की संतान । एक ही वंशपरंपार का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—त्र—ज mfn. born in the same family, relation (in law, nearly = ‘Gentile’ of Roman law, and applied to kindred of the same general family, who are connected by offerings of food and water; hence opposed to बन्धु or cognate kindred not partaking in the offerings to common ancestors), Yājñ. ii, 135; BhP. iii, 7, 24; Kathās. vi, xxii, iic
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोत्रज पुंस्त्री गोत्रे समाने वंशे जायते जन--ड । एक- गोत्रोत्पन्ने “तत्सुतो गोत्रजौ बन्धुः” याज्ञ० । यद्यपि गोत्रोत्पन्नमात्रेऽस्य प्रवृत्तिस्तथापि अशौचग्रहणे “दशाहेन सपिण्डास्तु शुध्यन्ति प्रेतसूतके । त्रिरा- त्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः” व्यासवाक्ये गोत्रजपदं पारिभाषिकं यथाह वृहन्मनुः “सपण्डिता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते । समानोदकभावस्तु निवर्त्ते- ताचतुर्दशात् । जन्मनाम्नां स्मृतेरेके तत्परं गोत्रजा- मताः” इति “गोत्रजा निवृत्तसमानोदकभावाः शु० त० रघु० । वस्तुतः गोत्रजपदस्य गोत्रोत्पन्नमात्रार्थकत्वेऽपि सामा- न्यविशेषन्यायेन सपिण्डादेर्विशेषाशौ चोक्तेस्तद्भिन्नपर- त्वम् अत एव “तत्सुतो गोत्रजोबन्धुरित्यत्र याज्ञ० वचने गोत्रजपदेन पितामह्यादेर्ग्रहणमिति तद्व्याख्याने च मिता० “गोत्रजाः सपिण्डाः पितामह्यादयः समान- गोत्राः” इत्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2698,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोत्रजः, त्रि, (गोत्रे जायते इति । गोत्र + जन् + डः ।) गोत्रोत्पन्नः । स तु जन्मनामस्मृतिपर्य्यन्त- समानोदकभावात् पश्चाद्भवति । इति शुद्धि- तत्त्वम् ॥ (यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । १३८ । “पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा । तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-355-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गोत्रज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोत्रजगोत्रज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोत्रज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोत्रज 📚 ➤ समान कुल में उत्पन्न, एक ही जाति का, संबंधी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोत्रज 📚एक ही गोत्र में उप्तन्न एक ही पूर्वज की संतान । एक ही वंशपरंपार का🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोत्रज = गो + त्र + ज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬