🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:21:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोत्रज
gotraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोत्रज वि॰ [सं॰] एक ही गोत्र में उप्तन्न एक ही पूर्वज की संतान । एक ही वंशपरंपार का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—त्र—ज mfn. born in the same family, relation (in law, nearly = ‘Gentile’ of Roman law, and applied to kindred of the same general family, who are connected by offerings of food and water; hence opposed to बन्धु or cognate kindred not partaking in the offerings to common ancestors), Yājñ. ii, 135; BhP. iii, 7, 24; Kathās. vi, xxii, iic
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोत्रज पुंस्त्री गोत्रे समाने वंशे जायते जन--ड । एक- गोत्रोत्पन्ने “तत्सुतो गोत्रजौ बन्धुः” याज्ञ० । यद्यपि गोत्रोत्पन्नमात्रेऽस्य प्रवृत्तिस्तथापि अशौचग्रहणे “दशाहेन सपिण्डास्तु शुध्यन्ति प्रेतसूतके । त्रिरा- त्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः” व्यासवाक्ये गोत्रजपदं पारिभाषिकं यथाह वृहन्मनुः “सपण्डिता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते । समानोदकभावस्तु निवर्त्ते- ताचतुर्दशात् । जन्मनाम्नां स्मृतेरेके तत्परं गोत्रजा- मताः” इति “गोत्रजा निवृत्तसमानोदकभावाः शु० त० रघु० । वस्तुतः गोत्रजपदस्य गोत्रोत्पन्नमात्रार्थकत्वेऽपि सामा- न्यविशेषन्यायेन सपिण्डादेर्विशेषाशौ चोक्तेस्तद्भिन्नपर- त्वम् अत एव “तत्सुतो गोत्रजोबन्धुरित्यत्र याज्ञ० वचने गोत्रजपदेन पितामह्यादेर्ग्रहणमिति तद्व्याख्याने च मिता० “गोत्रजाः सपिण्डाः पितामह्यादयः समान- गोत्राः” इत्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2698,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोत्रजः, त्रि, (गोत्रे जायते इति । गोत्र + जन् + डः ।) गोत्रोत्पन्नः । स तु जन्मनामस्मृतिपर्य्यन्त- समानोदकभावात् पश्चाद्भवति । इति शुद्धि- तत्त्वम् ॥ (यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । १३८ । “पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा । तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-355-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गोत्रज" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें