🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:33:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोपन

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (√ गुप्) guarding, protection, preservation, AV. xii, 4, 10; MBh. vi, xiii

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोपन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोपनम्गोपनेगोपनानि
द्वितीयागोपनम्गोपनेगोपनानि
तृतीयागोपनेनगोपनाभ्याम्गोपनैः
चतुर्थीगोपनायगोपनाभ्याम्गोपनेभ्यः
पञ्चमीगोपनात् / गोपनाद्गोपनाभ्याम्गोपनेभ्यः
षष्ठीगोपनस्यगोपनयोःगोपनानाम्
सप्तमीगोपनेगोपनयोःगोपनेषु
सम्बोधनहे गोपनहे गोपनेहे गोपनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोपन
गोपन
gopana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छिपाव । दुराव ।
२. छिपाना । लुकाना ।
३. रक्षा ।
४. व्याकुलता ।
५. दीप्ति ।
६. तेजपत्ता नाम का मसाला ।
७. निंदा । भर्त्सना [को॰] ।
८. खतरा । आतंक (को॰) ।
९. हड़बड़ाहट । जल्दी [को॰] ।
१०. ईर्ष्या (को॰) ।
११. घबड़ाहट । परेशानी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोपन n. (√ गुप्) guarding, protection, preservation, AV. xii, 4, 10; MBh. vi, xiii
hiding, concealment, Sāh.; Sarvad.; Kull. on Mn. ix, 72
reviling, abuse, W.
flurry, hurry, alarm, W.
light, lustre, W.
the leaf of Laurus Cassia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोपनं [गुप् भावे ल्युट्] 1 Guarding, protecting. --2 Hiding, concealing. --3 Reviling, abuse. --4 Flurry, hurry, alarm. --5 Light, lustre. --6 Envy, [] jealousy. --7 Perplexity, confusion. --ना 1 Protection. --2 Light, lustre.
गोपः, --गोपनं See under गुप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0463-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपन न० गुप--गोपने रक्षणे भावे ल्युट् । १ अपह्नवे कृतस्य कर्मणोऽप्रकाशने २ रक्षणे च “सैन्येन महता युक्तं भरद्वाजस्य गोपने” भा० भी० ५३ अ० । “क्षान्त्या मह्या- धारणे गोपने च” भा० आनु० २६ अ० । चु० गुप- दीप्तौ भावे ल्युट् । ३ दीप्तौ । गुप्य--ईर्ष्याकुलत्वयोः मावे ल्युट् । ४ ईर्ष्यायाम् ६ आकुलत्वे च । चु० गुप दीप्तौ गावे मुच् गोपना ६ दीप्तौ स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2706,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपनं, क्ली, (गुप् + भावे ल्युट् ।) अपह्नवः । (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । ४ । ७९ । “गोपनाद्धीयते सत्यं न गुप्तिरनृतं विना । तस्मात् प्रकाशतः कुर्य्यात् कौलिकः कुलसाध- नम् ॥”) कुत्सनम् । रक्षा । (यथा, राजेन्द्रकर्णपूरे । ३४ । “अधिकं समाप्तसमरः प्रथितो भुवनेषु गोपन- रसोत्कः ॥”) व्याकुलत्वम् । दीप्तिः । इति कविकल्पद्रुमे गुप- धात्वर्थदर्शनात् ॥ तमालपत्रम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ तेजपात इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-358-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोपन" आता है (18)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोपनगोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गुप् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोपन 📚 ➤ छिपाव । दुराव उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (√ गुप्) guarding, protection, preservation, AV. xii, 4, 10; MBh. vi, xiii

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोपन 📚छिपाव । दुराव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गोपन: गुप् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें