🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:01:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोमती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोमती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोमती

अर्थ: एक नदी का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोमती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गोमत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. गोमत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. गोमत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोमती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोमतीगोमत्यौगोमत्यः
द्वितीयागोमतीम्गोमत्यौगोमतीः
तृतीयागोमत्यागोमतीभ्याम्गोमतीभिः
चतुर्थीगोमत्यैगोमतीभ्याम्गोमतीभ्यः
पञ्चमीगोमत्याःगोमतीभ्याम्गोमतीभ्यः
षष्ठीगोमत्याःगोमत्योःगोमतीनाम्
सप्तमीगोमत्याम्गोमत्योःगोमतीषु
सम्बोधनहे गोमतिहे गोमत्यौहे गोमत्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोमती
गोमती
gomatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोमती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक नदी जो शाहजहाँपुर की एक झील से निकलकर सैदपुर के पास गंगा में मिली है । वाशिष्ठी ।
२. टिपरा (बंगाल) की एक छोटी नदी ।
३. एक देवी जिनका प्रधान स्थान गोमंत पर्वत पर है ।
४. एक वैदिक मंत्र ।
५. ग्यारह मात्राओं का एक छंद । जैसे,—पुत्रबंधु पुत्रजे । राम ब्याह कै तिते । फेरि धाम आइए । चित्त मोद ढाइए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—मती (गो-मती), f. a place abounding in herds of cattle, RV. iv, 21, 4 and v, 61, 19
N. of a village in the north g. पलद्य्-अदि
(गो-मती), f. N. of a river falling into the Indus, RV. viii, 24, 30 and x, 75, 10
another river falling into the Ganges, MBh. iii, iv (metrically ˚ति, 513), vi, xii, xiii; Hariv.; R. &c.
(with or without विद्या) N. of a Vedic hymn or formula to be repeated during expiation for killing a cow, MBh. xiii; Hcat. i, 7
N. of Dākṣāyaṇī in the Go-manta mountain, MatsyaP. xiii, 28.
गो—मती f. of -मत्, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमती, स्त्री, (बहवो गावो जलानि सन्त्यस्या- मिति । भूम्नि “तदस्यास्तीति ।” ५ । २ । ९४ । मतुप् । “उगितश्च ।” ४ । १ । ६ । इति ङीप् ।) स्वनामख्याता नदी । तत्पर्य्यायः । वाशिष्ठी २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । ६ । ९ । १७ । “गोमतीं धूतपापाञ्च चन्दनाञ्च महानदीम् ॥” अस्यास्तीरे महादेवस्त्र्यम्बकमूर्त्त्या विराजते । यदुक्तं महालिङ्गेश्वरतन्त्रे शिवशतनामस्तोत्रे । “त्र्यम्बको गोमतीतीरे गोकर्णे च त्रिलोचनः ॥” गङ्गा । यथा, काशीखण्डे । २९ । ५१ । “गोमती गु ह्यविद्या गौर्गौप्त्री गगनगामिनी ॥” पीठस्थानस्था भगवती । सा तु गोमन्तपर्व्वते वर्त्तते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ५७ । “गोमन्ते गोमती देवी मन्दरे कामचारिणी ॥” वैदिकमन्त्रभेदः । यथा, -- “पञ्चगव्येन गोघाती मासैकेन विशुध्यति । गोमतीञ्च जपेद् विद्यां गवां गोष्ठे च संवसेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वे शातातपः ॥ (गोविशिष्टायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-360-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोमती" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोमतीगोमती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोमत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | गोमत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोमती 📚 ➤ एक नदी का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोमती 📚एक नदी जो शाहजहाँपुर की एक झील से निकलकर सैदपुर के पास गंगा में मिली ह…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोमती = गो + मती तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें