🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:35:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोयज्ञ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोयज्ञ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोयज्ञ

अर्थ: गो (गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .) + यज्ञ (याग या मख, यज्ञ सम्बन्धी कृत्य)

अंग्रेज़ी: sacrifice of cattle, Gobh.; PārGṛ.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोयज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोयज्ञ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोयज्ञःगोयज्ञौगोयज्ञाः
द्वितीयागोयज्ञम्गोयज्ञौगोयज्ञान्
तृतीयागोयज्ञेनगोयज्ञाभ्याम्गोयज्ञैः
चतुर्थीगोयज्ञायगोयज्ञाभ्याम्गोयज्ञेभ्यः
पञ्चमीगोयज्ञात् / गोयज्ञाद्गोयज्ञाभ्याम्गोयज्ञेभ्यः
षष्ठीगोयज्ञस्यगोयज्ञयोःगोयज्ञानाम्
सप्तमीगोयज्ञेगोयज्ञयोःगोयज्ञेषु
सम्बोधनहे गोयज्ञहे गोयज्ञौहे गोयज्ञाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोयज्ञ
गोयज्ञ
goyajña
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोयज्ञ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ गोमेध [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—यज्ञ m. sacrifice of cattle, Gobh.; PārGṛ.
a sacrifice in honour of cows, Hariv. 3851.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोयज्ञ पु० गवा कृतो यज्ञः । १ गोसवयज्ञे तच्छब्दे विवृतिः । गा उद्दिश्य यज्ञः । श्रीकृष्णेन गोपानां हितार्थं वृन्दावने प्रवर्त्तिते गोवर्द्धनगिरियज्ञसहिते गवां महोत्- सवकारके २ व्यापारभेदे तत्तथा हरिवं० ७३ अ० । “शरद्येवं सुशस्यायां प्राप्तायां प्रावृषः क्षये । नील- चन्द्रार्कवर्णैश्च रचितं बहुभिर्द्विजैः । फलैः प्रबालेन घनमिन्द्रचापघनोपमम् । भवनाकारविटपं लतापरम मण्डितम् । विशालमूलविततं पवनाभोगधारिणम् । अर्चयामागिरिं देवं गाश्चैब सविशेषतः । सावत- सैर्विषाणैश्च बर्हापीडैश्च दंशिर्तेः । घण्टाभिश्च प्रल- म्बाभिः पुष्पैः शारदिकैस्तथा । शिवाय गावः पूज्यन्तां [] गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम् । पूज्यतां त्रिदशैः शक्रो गिरि- रस्माभिरिज्यताम् । गोयज्ञं कारयिष्यामि बलादेव न संशयः” । एवं श्रीकृष्णेनोक्ते गोपवाक्यं यथा “यत्त्वया ऽभिहितं वाक्यं गिरियज्ञं प्रति प्रभो । कस्तल्लङ्घयितुं शक्तो वेलामिव महोदधेः । स्थितः शक्रमहस्तात! श्रीमान् गिरिमहस्त्वयम् । त्वत्प्रणी- तोऽद्य गोपानां गवां हेतोः प्रवर्त्यताम् । भाजनान्युप कल्प्यन्तां पयसः पेशलानि च । कुम्भाश्च विनिवेश्यन्ता मुदपानेषु शोभनाः । पूर्य्यन्तां पयसा नद्यो द्रोण्यश्च विपुलायताः । भक्ष्यं भोज्यञ्च पेयञ्च तत्सर्व्वमुपनीयताम् । भाजनानि च मांसस्य न्यस्यन्तामोदनस्य च । त्रिरात्र- ञ्चैव सन्दोहः सर्व्वघोषस्य गृह्यताम् । विशस्यन्ताञ्च पशवो भोज्या ये महिषादयः । प्रवर्त्यताञ्च यज्ञोऽयं सर्वगोपसु- सङ्गुलः । आनन्दजननो घोषो महान् मुदितगोकुलः । तूर्य्यप्रणादघोषैश्च वृषभाणाञ्च गर्ज्जितैः । हम्भा- रवैश्च वत्सानां गोपानां हर्षवर्द्धनः । दधिह्रदः शरा- वर्त्तः पयःकुल्यासमावृतः । मांसराशिप्रकॢप्ताद्यः प्रकाशौदनपर्वतः । सं प्रावर्तत यज्ञः स गिरेर्गोभिः समाकुलः । तुष्टगोपगणाकीर्णो गोपनारीमनोहरः । अथाधिशृतपर्य्यन्ते पर्य्याप्ते यज्ञसंविधौ । यज्ञं गिरेस्तिथौ सौम्ये चक्रुर्गोपा द्विजैः सह । यजनान्ते तदन्नन्तु तत्पयो दधि चोत्तमम् । मांसञ्च मायया कृष्णो गिरिर्भूत्वा समश्नुते । तर्पिताश्चापि विप्राग्र्यास्तुष्टाः सम्पूर्णभोजनाः । उत्तस्थुः प्रीतमनसः स्वस्ति वाच्य यथासुखम् । भुक्त्वा चावभृथे कृष्णः पयः पीत्वा च कामतः । संतृप्तोऽस्मीति दिव्येन रूपेण प्रजहास वै । तं गोपाः पर्वताकारं दिव्यस्रगनुलेपनम् । गिरिमूर्द्ध्नि स्थितं दृष्ट्वा कृष्णं जग्मुः प्रधानतः । भगवानपि तेनैव रूपेणाच्छादितः प्रभुः । सह तैः प्रणतो गोपैर्ववन्दा- त्मानमात्मना । तमूचुर्विस्मिता गोपा देवं गिरिवरे स्थितम् । भगवंस्त्वद्वशे युक्ता दासाः किं कुर्म? किङ्कराः । स उवाच ततो गोपान् गिरिप्रभवया गिरा । अद्य प्रभृति याज्योऽहं गोषु यद्यस्ति वो दया । अहं वः प्रथमो देवः सर्वकामकरः शुभः । सम प्रभावाच्च गवामयुता- न्युपभोक्ष्यथ । शिवश्च वो मविष्यामि मद्भक्तानां वने वने । रंस्येऽहं सह युष्माभिर्यथा दिवि गतस्तथा । ये चेमे प्रथिता गोपा नन्दगोपपुरोगमाः । एषां प्रीतः प्रयच्छामि गोपानां विपुलं धनम् । पर्य्याप्नुवन्तु [] क्षिप्रं मां गावो वत्ससमाकुलाः । एवं मम परा प्रीतिर्भविष्यति न संशयः” ७४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2717-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोयज्ञगोयज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोयज्ञ 📚 ➤ गो (गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .) + यज्ञ (याग या मख, यज्ञ सम्बन्धी कृत्य)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): sacrifice of cattle, Gobh.; PārGṛ.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोयज्ञ 📚दे॰ 'गोमेध'🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोयज्ञ = गो + यज्ञ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें