🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोरस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोरस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोरस

अर्थ: गाय का दूध

संस्कृत: दण्डमथितगोरसमात्रम् · पर्याय: दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट

व्युत्पत्ति: गो-रसः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोरस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोरस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोरसःगोरसौगोरसाः
द्वितीयागोरसम्गोरसौगोरसान्
तृतीयागोरसेनगोरसाभ्याम्गोरसैः
चतुर्थीगोरसायगोरसाभ्याम्गोरसेभ्यः
पञ्चमीगोरसात् / गोरसाद्गोरसाभ्याम्गोरसेभ्यः
षष्ठीगोरसस्यगोरसयोःगोरसानाम्
सप्तमीगोरसेगोरसयोःगोरसेषु
सम्बोधनहे गोरसहे गोरसौहे गोरसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोरस
गोरस
gorasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मथानी से मथा दही (2.9.54) दण्डाहत · कालशेय · अरिष्ट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोरस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूध । दुग्ध ।
२. दधि । दही ।
३. तक्र । मठा । छाछ ।
४. इंद्रियों का सुख । उ॰—गोरस चाहत फिरत हो गेरस चाहत नाहिं ।—बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—रस m. cow-milk, MBh.; R.; Yājñ. i; Suśr.; VarBṛS.
milk, Car. i, 27
buttermilk, L.
curdled milk, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोरस पु० ६ त० । १ गोर्दुग्धे २ दध्नि ३ तक्रे च हेम० । “आ- [] द्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् । तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ!” भा० उ० ३३ अ० । “शालाः शालीक्षुगोरसैः” भा० आश्व० ८५ अ० । गोरसानुप- भुञ्जान उपभोगांश्च भारत!” । भा० व० २३९ अ० । “अन्नं प्रर्य्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् । अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः” याज्ञ० अस्नेहस्य चिरस्थितस्य तद्विकारस्य भोज्यतामाह । “हरिद्रा गोरसो धान्यं पुनः पाकेन शुध्यति” स्मृतिः । ४ वाक्यरसे च “कोरसो गोरसं विना” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2718-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोरसः, पुं, (गवां रसः ।) दुग्धम् । दधि । तक्रम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ७२ ॥ (यथा, गोः रामा- यणे । ३ । २२ । ७ । “प्राप्तकामा जनपदाः सम्पन्नयवगोरसाः । विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥” “विषदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः । गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्त्तितः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-363-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोरसगोरस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोरस 📚 ➤ गाय का दूध
संस्कृत: दण्डमथितगोरसमात्रम् · पर्याय: दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोरस 📚दूध । दुग्ध🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोरस
मथानी से मथा दही (२.९.५४) — दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें