🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:14:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोरीसर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोरि+इस्+अर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोरि

अर्थ: प्रयत्न करना, उद्योग करना

संस्कृत: उद्यमने

अंग्रेज़ी: to try, to make effort

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुर् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गुर् (तुदादिगण) · अर्थ: प्रयत्न करना, उद्योग करना (उद्यमने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगुरिष्टअगुरिषाताम्अगुरिषत
मध्यमअगुरिष्ठाःअगुरिषाथाम्अगुरिढ्वम् / अगुरिध्वम्
उत्तमअगुरिषिअगुरिष्वहिअगुरिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): गुरते · लिट् (आत्मने.): जुगुरे · लुट् (आत्मने.): गुरिता · लृट् (आत्मने.): गुरिष्यते · लोट् (आत्मने.): गुरताम् · लङ् (आत्मने.): अगुरत · विधिलिङ् (आत्मने.): गुरेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गुरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अगुरिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अगुरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गुरण · ण्वुल्: गोरकः · तृच्: गुरिता · ण्यत्: गोर्यः · तव्य: गुरितव्यः · अनीयर्: गुरणीयः · क्त: गूर्णः · क्तवतु: गूर्णवान् · शानच्: गुरमाणः · क्त्वा: गुरित्वा · ल्यप्: प्रगूर्य · तुमुन्: गुरितुम् · णमुल्: गोरम् · घञ्: गोरः · क्तिन्: गूर्ति · क्वसु: जुगूर्वान्

इस्

अर्थ: इ कामं स्यति, सो-क्विप् नि० ओलोपः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

अर

अर्थ: पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास

संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, द्रुत

व्युत्पत्ति: ऋ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरम्अरेअराणि
द्वितीयाअरम्अरेअराणि
तृतीयाअरेणअराभ्याम्अरैः
चतुर्थीअरायअराभ्याम्अरेभ्यः
पञ्चमीअरात् / अराद्अराभ्याम्अरेभ्यः
षष्ठीअरस्यअरयोःअराणाम्
सप्तमीअरेअरयोःअरेषु
सम्बोधनहे अरहे अरेहे अराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुर्
गुर्
gur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुर् (cf. √ 1. गॄ) cl. 6. गुरते, to raise, lift up (or ‘to make effort’), Dhātup. xxviii, 103; (cf. अति-, अप-, अभि-, अव-, आ-, उद्-, प्र-) : गुर्, or गूर् cl. 4. गूर्यते, to hurt, xxvi, 45; to go, ib. : Caus. गोरयते or गूरय्˚, to raise, lift up (or ‘to make effort’), xxxiii, 21; to eat, ib. (cf. √ गूर्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुर् {vI.v} {c6c} A. [गुरते, गूर्त-गूर्ण] To make an effort or exertion. {vII.v} {c4c} A. (p. p. गूर्ण) 1 To hurt, kill, injure. --2 To go.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0463-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोरिगुर् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
इस्अव्ययम् 📚
अरअर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ॠ + अच्)
अन्य सम्भावना: अर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोरि 📚 ➤ प्रयत्न करना, उद्योग करना
संस्कृत: उद्यमने

इस् 📚 ➤ इ कामं स्यति, सो-क्विप् नि० ओलोपः

अर 📚 ➤ पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास
संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, द्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुर् 📚(cf. √ 1. गॄ) cl. 6. गुरते, to raise, lift up (or ‘to make effort’), D…🔵🟣
इस् 📚ind. an interjection of anger or pain or sorrow, L🔵🟣🟢
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गोरीसरगोरि + इस्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
गोरीसरइस् + अरहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर: ॠ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬