🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:31:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोविंद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोविंद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोविंद

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोविंद
गोविंद
goviṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोविंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ गोपेंद्र या गोविन्द, पा॰ गोविंद]
१. श्रीकृष्ण
२. वेदांतवेत्ता । तत्वज्ञ ।
३. बृहस्पति ।
४. शंकराचार्य के गुरु का नाम ।
५. सिक्खों के दस गुर्ओं में से एक ।
६. परब्रह्म ।
७. गोशाला या गौओं का अध्यक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—विन्द m. (Pāṇ. iii, 1, 138, Vārtt. 2) ‘= -विद् (or fr. Prākṛt gov'-inda = गोपेन्द्र ?)’, Kṛṣṇa (or Viṣṇu), MBh.; Hariv.; Bhag.; BhP. (cf. RTL. p. 405)
Bṛhaspati (cf. गोत्र-भिद्), L.
(= Viṣṇu) N. of the 4th month, VarBṛS. cv, 14
(fr. Prākṛt gov'-inda = गोपेन्द्र) a chief herdsman, L.
N. of a prince
of several teachers and authors
of a mountain, MBh. vi, 460
गो-विन्द &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोविन्द पु० गां वेदमयीं वाणीं गां भुवं धेनुं स्वर्गं वा वि- न्दति “गवादिषु संज्ञायाम्” पा० श, ६ त० । विष्णौ वराह- रूपेण भुव ऐश्वर्य्यप्राप्तेः इन्द्रेण स्वर्गस्य निवेदनात् मत्स्य- रूपेण वेदस्योद्धारणात् गोभिर्वेदान्तवाक्यैः विद्यते इति वा तस्य तथात्वम् “गोभिरेव यतो वेद्यो गोविन्दः समुदाहृतः” विष्णु सहस्र० भाष्यधृतवाक्यम्” “नष्टां तु धरणीं पूर्व्वमविन्दत् यत् गुहागताम् । गोविन्द इति तेनाहं वेदैर्वाग्भिरभिष्टुतः” भा० शा० ३४४ अ० । “गौरेषा भवतो वाणी ताञ्च वेदयते भवान् । गोविन्दस्तु ततोदेवमुनिभिः कथ्यते भवान् ।” तद्भाष्यधृतहरिव० वाक्यम् । “अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः । गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुबि शाश्वतम्” हरिव० ७६ अ० । गोभिश्च गोविन्दस्याभिषेककथा हरिव० ७६ अ० यथा “ततः शक्रस्तु तान् गृह्य घटान् दिव्यपयोधरान् । अभिषेकेण गोविन्दं योजयामास योगबित् । दृष्ट्वाभि- षेच्यमानं च गावस्तम् सह यूथपैः । स्तनैः प्रस्नवसंयुक्तैः सिषिचुः कृष्णमव्ययम् ।” अभिषिक्तं तु तं गोभिः शक्रो गोविन्दमव्ययम्” इति च।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2722,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोविन्दः, पुं, (गां पृथ्वीं धेनुं वा विन्दतीति । विन्द + “अनुपसर्गाल्लिम्पेति ।” ३ । १ । १३८ । इत्यस्य “गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् ।” इति वार्त्तिकोक्त्या शः ।) श्रीकृष्णः । (यथा, भग- वद्गीतायाम् । १ । ३२ । “किं नो राज्येन गोविन्द ! किं भोगैर्जीवि- तेन वा ॥”) एतस्य शास्त्रान्तरीयव्युत्पत्तिर्यथा, हरिवंशे-- विष्णुपर्व्वणि । ७५ । ४३--४५ । [] “अद्य प्रभृति नो राजा त्वमिन्द्रो वै भव प्रभो ! । तस्मात्त्वं काञ्चनैः पूर्णैर्दिव्यस्य पयसो घटैः ॥ एभिरद्याभिषिच्यस्व मया हस्तावनामितैः । अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः ॥ गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्व- तम् ॥” गोभिर्वाणीभिर्वेदान्तवाक्यैर्विद्यते योऽसौ पुरुष- विदन्ति यं पुरुषं तत्त्वज्ञा इति वा । यथा, विष्णुतिलके । “गोभिरेव यतो वेद्यो गोविन्दः समुदाहृतः ॥” गां वेदलक्षणां वाणीं गोभूम्यादिकं वा वेत्तीति । यथा, गोपालतापन्यां पूर्व्वविभागे ध्यानप्रक- रणे । ७--८ । “तदु होचुः कः कृष्णो गोविन्दश्च कोऽसाविति गोपीजनवल्लभः कः का स्वाहेति ॥ तानुवाच ब्राह्मणः पापकर्षणो गोभूमिवेदविदितो विदिता गोपीजनाविद्याकलाप्रेरकस्तन्माया चेति ।” रतन्नाम्नो भारतादिमतेन व्युत्पत्तिर्यथा, महा भारते । १ । २१ । १२ । “गां विन्दता भगवता गोविन्देनामितौजसा । वराहरूपिणा चान्तर्विक्षोभितजलाविलम् ॥” तत्रैव । ५ । ७० । १३ । “विष्णुर्विक्रमणाद्देवो जयनाज्जिष्णुरुच्यते । शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेदनाद्गवाम् ॥” यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २४ अध्याये । “युगेयुगे प्रणष्टां गां विष्णो ! विन्दसि तत्त्वतः । गोविन्देति ततो नाम्ना प्रोच्यसे ऋषिभिस्तथा ॥” विन्दतीति विन्दः पालकः स्वामी वा । विन्द + शः । गवां गोसमूहानां विन्दः ।) गवाध्यक्षः । (गवां शास्त्रमयीनां वाणीनां विन्दः पतिः ।) बृहस्पतिः । इति मेदिनी ॥ (गौडपादाचार्य्य- शिष्यः योणिविशेषः । अयं हि परमहंस- परिव्राजकाचार्य्यस्य भगवतः शङ्करस्य गुरुः । यथा, माधवीये सङ्क्षिप्तशङ्करजये । ५ । १०१ । “तस्योपदर्शितवतश्चरणौ गुहायां द्वारे न्यपूजयदुपेत्य स शङ्करार्य्यः । आचार इत्युपदिदेश स तत्र तस्मै गोविन्दपादगुरवे स गुरुर्यतीनाम् ॥” अनेन च योगिप्रवरेण गोविन्देन बौधायनधर्म्म- विवरणं बौधायनधर्म्मसूत्रभाष्यञ्च प्रणीतमिति श्रूयते ततो बौद्धमतमालोक्य रससाराख्यग्रन्थो- ऽपि विरचित इति दृश्यते । यथा, रससारे ५ म पटले । “बौद्धानाञ्च मतं ज्ञात्वा रससारः कृतो मया ॥” पञ्जावस्थशिखजातीनां गुरुभेदः । योऽसौ गुरु- गोविन्द इति नाम्नोदाहृतः ॥ गाः मनः- प्रधानानीन्द्रियाणि तेषां विन्दः प्रवर्त्तयिता चेतयिता वा । अन्तर्यामी आत्मेत्यर्थः ।) परमब्रह्म । यथा, -- “तत्र यद्यसमर्थस्त्वं ज्ञानयोगे महामते ! । क्रियायोगे दिवा रात्रौ तत्परः सततं भव ॥ करोषि यानि कर्म्माणि तानि देवे जगत्पतौ । [] समर्पयस्व भद्रं ते ततः कर्म्म प्रहास्यसि ॥ शुभाशुभपरित्यागी क्षीणे निःणेषकर्म्मणि लयमाप्स्यसि गोविन्दं तद्ब्रह्म परमं महत् ॥” तन्नाममाहात्म्यं यथा, -- “ये तिष्ठन्तः स्वपन्तश्च गच्छन्तश्चलिते क्षुते । संकीर्त्तयन्ति गोविन्दं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः ॥” इति च वहिपुराणे यमानुशासननामाध्यायः ॥ (अस्य ध्यानं यथा, -- “फुल्लेन्दीवरकान्तिमिन्दुवदनं बर्हावतंसप्रियं श्रीवत्साङ्कमुदारकौस्तुभधरं पीताम्बरं सुन्दरम् । गोपीन्पं नयनोत्पलार्च्चिततनुं गोगोपसङ्घावृतं गोविन्दं कलवेणुवादनपरं दिव्याङ्गभूषं भजे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-365-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोविंदउमा-कोश गोविंद: श्रीकृष्ण 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोविंद 📚 ➤ श्रीकृष्ण उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोविंद 📚श्रीकृष्ण🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬