🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घृतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घृतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घृतः

अर्थ: छिड़का हुआ

संस्कृत: सेचने · पर्याय: आज्य, हविस्, सर्पिस्

अंग्रेज़ी: to irrigate, to moisten, to wet

व्युत्पत्ति: घृ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — घृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघृतःघृतौघृताः
द्वितीयाघृतम्घृतौघृतान्
तृतीयाघृतेनघृताभ्याम्घृतैः
चतुर्थीघृतायघृताभ्याम्घृतेभ्यः
पञ्चमीघृतात् / घृताद्घृताभ्याम्घृतेभ्यः
षष्ठीघृतस्यघृतयोःघृतानाम्
सप्तमीघृतेघृतयोःघृतेषु
सम्बोधनहे घृतहे घृतौहे घृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — घृ (भ्वादिगण) · अर्थ: सींचना, गीला करना (सेचने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघरतिघरतःघरन्ति
मध्यमघरसिघरथःघरथ
उत्तमघरामिघरावःघरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घरति · लिट्: जघार · लुट्: घर्ता · लृट्: घरिष्यति · लोट्: घरतात् · लङ्: अघरत् · विधिलिङ्: घरेत् · आशीर्लिङ्: घ्रियात् · लुङ्: अघार्षीत् · लृङ्: अघरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घरण · ण्वुल्: घारकः · तृच्: घर्ता · ण्यत्: घार्यः · तव्य: घर्तव्यः · अनीयर्: घरणीयः · क्त: घृतः · क्तवतु: घृतवान् · शतृ: घरन् · स्य-शतृ: घरिष्यन् · क्त्वा: घृत्वा · ल्यप्: प्रघृत्य · तुमुन्: घर्तुम् · णमुल्: घारम् · घञ्: घारः · क्तिन्: घृति · क्वसु: जघृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घृत
घृत
ghṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश (3.5.36)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घी । तपाया हुआ मक्खन ।
२. मक्खन (को॰) ।
३. जल ।
४. तेजस । शक्ति (को॰) । यौ॰ = घृतकरंज, घृतपर्ण, घृतपूर्णक = एक प्रकार का करंज वृक्ष । घृतकेश, घृतदीधिति, घृतप्रतीक, घृतप्रयस, घृतप्रसत्त = अग्नि ।
घृत २ वि॰ [सं॰]
१. आर्द्र किया हुआ । सिंचित । तर ।
२. घोतित । आलोकित [को॰] ।
घृत १ वि॰
१. धरा हुआ । पकड़ा हुआ । उ॰—हुए जीवन मरण के मध्य घृत से वे ।—साकेत, पृ॰ ५१ ।
२. धारण किया हुआ । ग्रहण किया हुआ ।
३. स्थिर किया हुआ । निश्चित ।
४. पतित ।
५. तौला हुआ (को॰) ।
६. तैयार किया हुआ । प्रस्तुत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. घृत mfn. sprinkled, L.
घृत n. (g. अर्धर्चादि) ghee i.e. clarified butter or butter which has been boiled gently and allowed to cool (it is used for culinary and religious purposes and is highly esteemed by the Hindūs), fat (as an emblem of fertility), fluid grease, cream, RV.; VS.; AV. &c.
(= उदक) fertilizing rain (considered as the fat which drops from heaven), water, Naigh. i, 12; Nir. vii, 24
घृत m. N. of a son of Dharma (grandson of Anu and father of Duduha), Hariv. 1840
2. घृत mfn. (Pāṇ. vi, 4, 37, Kāś.) illumined, L.
घृत See √ 1. and √ 2. घृ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृत a. [घृ-क्त] 1 Sprinkled. --2 Illumined. --तं 1 Ghee, clarified butter; (सर्पिर्विलीनमाज्यं स्याद् घनीभूतं घृतं भवेत् Sāy.). --2 Butter. --3 Water. --Comp. --अन्नः, --अर्चिस् m. blazing fire. --अवनिः the spot on the sacrificial post which is smeared with ghee. --आहवनः fire. --आहुतिः f. an oblation of ghee. --आह्वः {1} the Sarala tree. {2} turpentine --उदः ‘ocean of ghee’ one of the seven oceans. --ओदनः, boiled rice mixed with ghee. --कुल्या a stream of ghee. --केशः {1} fire. {2} one whose locks are unctuous. --दीधितिः fire. --धारा a continuous stream of ghee. --निर्णिज् a. shining. (--m.) fire. --पदी an epithet [] of the goddess Ilā. --पशुः a sacrificial victim represented by ghee. --पूरः, --वरः a kind of sweetmeat; also ˚पूर्वकः. --पृच् a. accompanied with ghee. --पृष्ट a. having a shining body. --प्रतीकः, --प्रयस् m., प्रसत्तः fire. --मंडः the scum of melted butter. --योनिः fire. --लेखनी a ladle for ghee.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृत पुंन० घृ--सेके क्त । अर्द्धर्चादि दुग्धभवे “सर्पिर्विली- [] नमाज्यं तु घनीभूतं घृतं भवेत्” उक्ते घनीभूते १ आज्ये घृत गुणभेदादि भावप्र० उक्तं यथा “वृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । घृतं र- सायनं स्वादु चक्षुव्यं वह्निदीपनम् । शीतं वीर्य्ये विषालक्ष्मी पापपित्तानिलापहम् । अल्पाभिष्यन्दि कान्त्योजस्तेजो लावण्यबुद्धिकृत् । स्वरस्मृतिकरं मेध्यमायुष्यं बलकृद्गुरु । उदावर्त्तज्वरोन्मादशूलानाहव्रणान् हरेत् । स्निग्धं कफकरं रक्षःक्षयवीसर्परक्तनुत् । गव्यस्य घृतस्य गुणाः गव्यं घृतं विशेषेणेत्यादि भावप्र० वाक्यम् २५८२ पृ० उक्तम् घृतभेदगुणा भावप्र० उक्तायथा माहिषस्य गुणाः । “माहिषन्तु घृतं स्वादु पित्तरक्तानिला- पहम् । शीतलं श्लेष्मलं वृष्यं गुरु स्वादुविपच्यते” । छागस्य गुणाः “आजमाज्यङ्करोत्यग्निं चक्षुष्यं बलवर्द्ध- नम् । कासे श्वासे क्षये चांपि हितं पाके भवेत्कटु” । अथ उष्ट्रीवृतम् “औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषक्रिमिविषा- पहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्” । अथ आविकघृतम् “पाके लघ्वाविकं सर्षिः सर्वरोगविनाश- नम् । वृद्धिं करोति चास्थीनामश्मरीशर्करापहम् । चक्षुष्यमग्निव्युषणं वातदोषनिवारणम्” । अथ नारीघृतम् । “कफेऽनिले योनिदोषे पित्ते रक्ते च तद्धितम् । चक्षुष्यमाज्यं स्त्रीणां वा सर्पिः स्यादमृतो- पमम्” । अथाश्वघृतम् “वृद्धिं करीति देहाग्नेर्लघु पाके विषा- पहम् । तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहनुद्बडवाघृतम्” । दुग्धघृतस्य गुणाः “वृतं दुग्धभवं ग्राहि शीतलं नेत्र रोगहृत् । निहन्ति षित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमानिलान्” । अथ ह्यस्तनदधिजवृतगुणाः “हविर्ह्यस्तनदुग्धोत्थ तत्स्या- द्धैयङ्गवीनकम हैयङ्गवीनं चक्षुष्यं दीपनं रुचिकृत्प- रम् । बलकृद्वृंहणं वृष्यं विशेषाज्ज्वरनाशनम्” । पुराणघृतस्य गुणाः “वर्षादूर्द्ध्वं भवेदाज्य पुराणं तत्- त्रिदोषनुत् । मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम् । यथा यथाऽखिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत् । तथा तथा गुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम्” अथ नतनस्य घृतस्य विषयाः “योजयेन्नवमेवाज्यं भोजने तर्पणे श्रमे । वलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः” । घतप्रयोगस्याविपयाः “राजयक्ष्मणि बाले च वृद्धे श्लेष्म- कृते गदे । रोग सामे विसूच्याञ्च विबन्ध च मदायये । ज्वरे च दहने मन्दे न सर्पर्वहु मन्यते” । [] अस्य गव्यादिघृतभेदास्तद्गुणादिकं च सुश्रुतेनोक्तं यथा “घृतन्तु सौम्यं शीतबीर्य्यं भृदु मधुरमल्पाभिस्यन्दि स्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशम- नमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्य्यौ- जस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्द्धनं पाप्मालक्ष्मीपशमनं विषहरं रक्षोघ्नञ्च । विप्राके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् । चक्षुष्यमग्र्यं बल्यञ्च गव्य सर्पिर्गुणोत्तरम् । आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्य बलवर्द्धनम् । कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु । मधुर रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफापहम् । वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् । औष्ट्र कटुरसं पाके शोफक्रिमिविषापहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् । पाके लघ्वा- विकं सर्पिर्नच पित्तप्रकोपणे । कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् । पाके लघूष्णवीर्य्यञ्च कषायं कफनाशनम् । दीपनं बद्धमूत्रञ्च विद्यादेकशफं घृतम् । चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणान्तु सर्पिः स्यादमृतो- पमम् । वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् । कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरम् लघु । हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् । क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्र
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घृत" आता है (19)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घृतःघृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घृ + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घृतः 📚 ➤ छिड़का हुआ
संस्कृत: सेचने · पर्याय: आज्य, हविस्, सर्पिस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घृत 📚घी । तपाया हुआ मक्खन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
घृत
घी (२.९.५३) — आज्य, हविस्, सर्पिस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • घृतः: घृ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें