🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:12:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घृतपूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घृतपूर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घृतपूर

अर्थ: एक प्रकार की मिठाई

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घृतपूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घृतपूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघृतपूरःघृतपूरौघृतपूराः
द्वितीयाघृतपूरम्घृतपूरौघृतपूरान्
तृतीयाघृतपूरेणघृतपूराभ्याम्घृतपूरैः
चतुर्थीघृतपूरायघृतपूराभ्याम्घृतपूरेभ्यः
पञ्चमीघृतपूरात् / घृतपूराद्घृतपूराभ्याम्घृतपूरेभ्यः
षष्ठीघृतपूरस्यघृतपूरयोःघृतपूराणाम्
सप्तमीघृतपूरेघृतपूरयोःघृतपूरेषु
सम्बोधनहे घृतपूरहे घृतपूरौहे घृतपूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घृतपूर
घृतपूर
ghṛtapūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घृतपूर संज्ञा पुं॰ [सं॰] घेवर नामक पकवान । वि॰ दे॰ घेवर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृत—पूर m. a sweetmeat (composed of flour, milk, cocoa-nut, and ghee), Suśr.; Pañcat. iii.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृतपूर पु० घृतेन पूर्य्यते पूरि--कर्म्मणि अच् । घक्वान्नभेदे तस्य प्रचुरघृतेन पक्वत्वात्तव्यात्वत् तत्पाकप्रकारादि शब्दार्थ चि० । “मर्द्दितां समितां क्षीरनालिकेरघृतादिभिः । अव- गाल्य घृते पक्त्वा घृतपूरोऽयमुच्यते । घृतपूरो गुरुर्वृष्यः कफकृद्रक्तमांसदः । रक्तपित्तहरोहृद्यः स्वादुः पित्तहरोऽ- ग्निदः । अपि च “क्षीरेण मर्दितं चूर्णं गोधूमानां सुगा लितम् । विस्तार्य्य सर्पिषा पाच्यं कटाहेऽथ सिता न्वितम् । घृतपूरोऽयमुद्दिष्टः कर्पूरमरिचान्वितः” । नारिकेलजस्तु “समिता मर्दिता क्षीरे नालिकेलसिता- र्द्रकेः । अवगाल्य घृते पाच्यो घृतपूरोऽपरः स्मृतः” । दुग्धजोऽपि “पाकपिण्डीकृतंक्षीरं शर्कराचूर्णमिश्रि- तम । घृतपूरविनिर्माणंकारयेत् स्वल्पसर्पिषि” । शालिभवोऽपि “सुशालीपिष्टं दुग्धन्तु क्वाथितं वस्त्रगा- लितम् । खण्डयुक्तं घृते पक्वं घृतपूरो भवेदयम्” । कमेरुजोऽपि “कसेरुचूर्णे निःक्षिस्य पाकपिण्डीकृतं पयः । निर्माणं घृतपूराणां शर्करासहितं भवेत्” । आम्ररसजः “पक्वाम्रस्य घृते तप्ते रसस्त्वनलपिण्डितः । शुद्धशर्करया योज्यो घृतपूरो यद्दृच्छया । क्षीरमाद्यं स्वरूपं हि खण्डं चूर्णं ततः स्मृतम् । योजिते यो [] विशेषोऽत्र तदाख्यावर्णसंज्ञितः । घृतपूरो गुरुर्वृष्यो हृद्यः पित्तानिलापहः । सद्यः प्राणप्रदोवल्यः सुरु- च्योऽग्निप्रदीपनः । शृङ्गाटकमुखानामप्येवं स्याद् घृत- पूरकः । विचार्य्य वस्तुसंयोगं तद्गुणानपि चाहरेदिति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2800-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृतपूरः, पुं, (घृतेन पूर्य्यते इति । पुरी ङ य पूर्त्तौ + कर्म्मणि अप् । प्रचुरघृतपाच्यत्वादेवास्य तथात्वम् ।) पिष्टकविशेषः । यथाह राजवल्लभः । “मर्द्दितां समितां क्षीरनारिकेलघृतादिभिः । अवग्राह्य घृते पक्त्रा घृतपूरोऽयमुच्यते ॥ घृतपूरो गुरुर्वृष्यः कफकृद्रक्तमांसदः । रक्तपित्तहरो हृद्यः स्वादुः पित्तहरोऽग्निदः ॥” तत्पर्य्यायः । पिष्टपूरः २ घृतवरः ३ घार्त्तिकः ४ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ६४ ॥ (अस्य पाक- प्रकारादि यदुक्तं चिन्तांमणौ । “क्षीरेण मर्द्दितं चूर्णं गोघूमानां सुगालितम् । विस्तार्य्य सर्पिषा पाच्यं कटाहेऽथ सितान्वितम् ॥ घृतपूरोऽयमुद्दिष्टः कर्पूरमरिचान्वितः ॥” नारिकेलजो यथा, -- “समिता मर्द्दिता क्षीरे नारिकेलसितार्द्रकैः । अवगाह्य घृते पाच्या घृतपूरोऽपरः स्मृतः ॥” दुग्धजो यथा, -- “पाकपिण्डीकृतं क्षीरं शर्कराचूर्णमिश्रितम् । घृतपूरविनिर्म्माणं कारयेत् स्वल्पसर्पिषि ॥” शालिभवो यथा, -- “सुशालिपिष्टं दुग्धन्तु कथितं वस्त्रगालितम् । खण्डयुक्तं घृते पक्वं घृतपूरो भवेदयम् ॥” कशेरुभवो यथा, -- “कशेरुचूर्णं निःक्षिप्य पाकपिण्डीकृतं पयः । निर्म्माणं घृतपूराणां शर्करासहितं भवेत ॥” [] आम्रजो यथा, -- “पक्वाम्रस्य घृते तप्ते रसस्त्वनलपिण्डितः । शुद्धशर्करया योज्यो घृतपूरो यदृच्छया ॥ क्षीरमाद्यं स्वरूपं हि खण्डं चूर्णं ततः स्मृतम् । योजिते यो विशेषोऽत्र तदाख्यास्वर्णसंज्ञितः ॥ घृतपूरो गुरुर्हृष्यो हृद्यः पित्तानिलापहः । सद्यः प्राणप्रदो बल्यः सुरुच्योऽग्निप्रदीपनः ॥ शृङ्गाटकसुखानामप्येवं स्यात् घृतपूरकः । विचार्य्य वस्तुसंयोगं तद्गुणानपि चाहरेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-397-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घृतपूर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घृतपूरघृतपूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घृतपूर 📚 ➤ एक प्रकार की मिठाई

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घृतपूर 📚घेवर नामक पकवान । वि॰ दे॰ 'घेवर'🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • घृतपूर = घृत + पूर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬