🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:14:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घ्राणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घ्राणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घ्राणः

अर्थ: क्त सूंघा

संस्कृत: पर्याय: गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका

व्युत्पत्ति: घ्रा+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घ्राण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घ्राण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघ्राणःघ्राणौघ्राणाः
द्वितीयाघ्राणम्घ्राणौघ्राणान्
तृतीयाघ्राणेनघ्राणाभ्याम्घ्राणैः
चतुर्थीघ्राणायघ्राणाभ्याम्घ्राणेभ्यः
पञ्चमीघ्राणात् / घ्राणाद्घ्राणाभ्याम्घ्राणेभ्यः
षष्ठीघ्राणस्यघ्राणयोःघ्राणानाम्
सप्तमीघ्राणेघ्राणयोःघ्राणेषु
सम्बोधनहे घ्राणहे घ्राणौहे घ्राणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घ्राण
घ्राण
ghrāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूँघा हुआ (3.1.89) घ्रात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घ्राण संज्ञ स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ घ्रेथ]
१. नाक । उ॰—श्रोत्र त्वक चक्षु घ्राण रसना रस को ज्ञान ।—सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ५८८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घ्राण mfn. (viii, 2, 56) smelled, L.
smelling (घ्रातृ), L.
घ्राण m. n. smelling, perception of odour, ŚBr. xiv; Mn.; BhP.
घ्राण m. smell, odour, ŚāṅkhGṛ. iv, 7; MBh. iii, 12844
घ्राण n. the nose, ChUp. viii, 12, 4; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Kathās. lxi; Hcat.)
घ्राण , घ्रात, &c. See √ घ्रा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (379,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घ्राण p. p. [घ्रा कर्मणि-क्त] Smelt. --णः, --णं 1 Smell. --2 Smelling. --3 The nose (also n.). --णं 1 The act of smelling; घ्राणेन सूकरा हंति Ms. 3. 241. --2 Odour, scent. --3 The nose. बुद्धींद्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानि Sāṅ. K. 26; Ku. 3. 47, Rs. 6. 27; Ms. 5. 135. --Comp. --इंद्रेयं the organ or sense of smell; नासाग्रवर्ति घ्राणं T. S. --चक्षुस् a. ‘having nose for the eyes’, blind (who smells out his way). --तर्पण a. grateful or pleasant to the nose, fragrant, odorous. --(णं) fragrance, odour. --पाकः a disease of the nose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0479-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घ्राण न० घ्रा--करणे ल्युट् । १ नासो । तस्य मतप्रेदेव भौतिकादिता इन्द्रियशब्दे ९५४० पृ० दशिता । “इन्द्रियं घ्राणलक्षशम्” भाषा० तस्य पार्थिवत्वे प्रमाणं सि० मु० दर्शितं यथा “घ्रारेन्द्रियं पार्यिवं रूपादिषु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जक- त्वात् कुङ्गुमगन्धादिव्यञ्जतघतवत् न च दृटान्ते स्व- कीयरूपादिव्यञ्चकत्वादसिद्धिरिति वाच्यं परकीयं- रूपाद्यव्यञ्चकावस्थ तदर्थत्वात् न च नवशरावगन्ध- व्यञ्जकजलेन नैकान्तमिवि वाच्यं तस्य सक्तुरसाभिव्य ञ्जकत्वात् यद्वां परकीयेति न देयं, वायूपनीतसुरभि- भागस्य वृष्टान्तत्वसर्म्मषात् म च घ्राणेन्द्रियसन्निकर्षस्य गन्धमात्रव्यञ्जंकत्वात् तत्र व्यमिचार इति वाच्यं द्रव्यत्वे सति इति विशेषणात्” । कर्म्मणि क्त वा तस्य नः । २ कृतघ्राणे त्रि० घ्रातोऽप्यत्र । भावे ल्युट् । (सोङ् ।) ३ व्यापारे न० घ्राणेन शूकरो हत्वि पवतेन कुक्कुटः” मनुः । तस्याधष्ठातारावव्यिनौ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2804,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घ्राणं, क्ली, (जिघ्रत्यनेनेति । घ्रा + करणे ल्युट् । यद्बा, घ्रा + क्तः “नुदविदोन्दत्राघ्रेति ।” ८ । २ । ५६ । इति निष्ठातस्य नो वा ।) नासिका । इत्य- मरः । २ । ६ । ८९ ॥ (यथा रघुः । १९ । ११ । “घ्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः पानभूमिरचनाः प्रियासखः ॥”) न्यायमते घ्राणेन्द्रियग्राह्यगन्धत्वादि । (घ्रा + भावे ल्युट् । आध्राणम् । यथा, देवीभागवते । १ । १४ । २४ । “आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्द्ध्नि तस्य चकार ह ॥”) घ्राते त्रि । इति मेदिनी । णे । ११ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-407-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घ्राण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घ्राणःघ्राण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घ्राणः 📚 ➤ क्त सूंघा
संस्कृत: पर्याय: गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घ्राण 📚संज्ञ स्त्री॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
घ्राण
नाक (२.६.९०) — गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • घ्राणः: घ्रा+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें