🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:06:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चपला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चपला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चपला

अर्थ: चुप् - कल, उपधोकारस्याकारः

संस्कृत: तडित्, पिप्पली · पर्याय: शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चपला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चपला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. चपला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. चपल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. चपला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. चपल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चपला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचपलाचपलेचपलाः
द्वितीयाचपलाम्चपलेचपलाः
तृतीयाचपलयाचपलाभ्याम्चपलाभिः
चतुर्थीचपलायैचपलाभ्याम्चपलाभ्यः
पञ्चमीचपलायाःचपलाभ्याम्चपलाभ्यः
षष्ठीचपलायाःचपलयोःचपलानाम्
सप्तमीचपलायाम्चपलयोःचपलासु
सम्बोधनहे चपलेहे चपलेहे चपलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चपला
चपला
capalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चपला १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] चंचला । फुरतीली । तेज ।
चपला २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लक्ष्मी ।
२. बिजली । चंचला ।
३. आर्या छंद का एक भैद । विशेष—जिस आर्या दल के प्रथम गण के अंत में गुरु हो, दूसरा गण जगण हो, तीसरा गण दो गुरु का हो, चौथा गण जगण हो, पाँचवा गण का आदि गुरु का हो, छठा गण जगण हो, सातवाँ जगण न हो, अंत में गुरु हो, उसे चपला कहते हैं । परंतु केदारभट्ठ और गंगादास का मत है कि जिस आर्या में दूसरा और चौथा गण जगण हो वही चपला है । जैसे,— रामा भजौ सप्रेमा, सुभक्ति पैहौ सुभुक्तिहू पैहौं । इसके तीन भेद हैं । (क) मुखचपला । (ख) जघनचपला । (ग) महचपला ।
४. पुंश्चली स्त्री ।
५. पिप्पली । पीपल ।
६. जीभ । जिह्वा ।
७. विजया । भाग ।
८. मदिरा ।
९. प्राचीन काल की एक प्रकार की नाव जो ४८ हाथ लंबी, २४ हाथ जौड़ी और २४ हाथ ऊँची होती थी और केवल नदियों में चलती थी ।
चपला ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चप्पड़] जहाज में लोहे या लकड़ी की पट्टी जो पतवार के दोनों ओर उसकी रोक के लिये लगी रहती है ।—(लश॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चपला f. lightning, Gīt. vii, 23
long pepper, L.
the tongue, L.
(g. प्रियादि) a disloyal wife, whore, L.
spirituous liquor (esp. that made from hemp), L.
the goddess Lakṣmi or fortune (cf. MBh. xiii, 3861), L.
N. of two metres (cf. महा-)
(in music) the 5th note personified.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चपला 1 Lightning; कुरबककुसुमं चपलामुषमं रतिपतिमृगकानने Gīt. 7. --2 An unchaste or disloyal wife. --3 Spirituous liquor. --4 Lakṣmī, the goddess of wealth. --5 The tongue. --6 Long pepper. --Comp. --जनः {1} a fickle or unsteady woman; Śi. 9. 16. {2} the goddess of wealth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चपला, स्त्री, (चपल + टाप् ।) लक्ष्मीः । (यथा, माघे । ९ । १६ । “निलयः श्रियः सततमेतदिति प्रथितं यदेव जलजन्म तया । दिवसात्ययात्तदपि मुक्तमहो चपलाजनं प्रति न चोद्यमदः ॥” “चपला चापलवती स्त्री कमला च ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) विद्युत् । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । १७९ । “किंपुत्त्रि ! गण्डशैलभ्रमेण नवनीरदेषु निद्रासि । अनुभव चपलाविलासितगर्ज्जितदेशान्तर- भ्रान्तीः ॥”) पुंश्चली । पिप्पली । इति मेदिनी । ले, ८८ ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “पिप्पली मागधी कृष्णा वैदेही चपला कणा । उपकुल्योषणा शौण्डी कोला स्यात्तीक्ष्णतण्डुला ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) जिह्वा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ विजया । मदिरा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (आर्य्याछन्दोविशेषः । तल्लक्षणं यथा, वृत्तरत्नाकरे २ अध्याये । “उभयार्द्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्य्यौ गमध्यगौ यस्याः । चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्त्तितं नागराजेन ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-433-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चपलाचपला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चपला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | चपला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चपला 📚 ➤ चुप् - कल, उपधोकारस्याकारः
संस्कृत: तडित्, पिप्पली · पर्याय: शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चपला 📚चंचला । फुरतीली । तेज🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चपला
बिजली के नाम (१.३.११) — शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा, तडित्, सौदामिनी, विद्युत्
पीपल (पिप्पली) के नाम (२.४.९६) — कृष्णा, उपकुल्या, वैदेही, मागधी, कणा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें