🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चमरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चमरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चमरः

अर्थ: अरच् एक प्रकार का हरिण

संस्कृत: मृगभेदः · पर्याय: कृष्णसार, रुरु, न्यङ्कु, रङ्कु, शम्बर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चमर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चमर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचमरःचमरौचमराः
द्वितीयाचमरम्चमरौचमरान्
तृतीयाचमरेणचमराभ्याम्चमरैः
चतुर्थीचमरायचमराभ्याम्चमरेभ्यः
पञ्चमीचमरात् / चमराद्चमराभ्याम्चमरेभ्यः
षष्ठीचमरस्यचमरयोःचमराणाम्
सप्तमीचमरेचमरयोःचमरेषु
सम्बोधनहे चमरहे चमरौहे चमराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चमर
चमर
camara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (2.5.11) कृष्णसार · रुरु · न्यंकु · रंकु · साँभर · रौहिष · गोकर्ण · चीतल · एण · ऋश्य · रोहित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चमर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चमरा]
१. सुरा गाय ।
२. सुरा गाय की पूँछ का बना चँवर । चामर ।
३. एक दैत्य का नाम ।
चमर २ वि॰ [हिं॰ चमार] चमार से संबंधित । तुच्छ । हीन । विशेष—यह यौगिक शब्दों का पूर्व पद होता है । जैसे, चमरपन, चमरटोला आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमर m. a kind of ox called the Yak (Bos grunniens), MBh.; R. &c.
चमर m. n. the bushy tail of the Yak (employed as chowrie or long brush for whisking off insects, flies, &c. ; one of the insignia of royalty; cf. चाम्˚), MBh. ii, xii; Bhartṛ.; Kathās. lix, 42
a particular high number, Buddh.
चमर m. N. of a Daitya, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमरः [चम्-अरच् Uṇ. 3. 31] A kind of deer. --रः, --रं A chowrie most usually made of the tail of Camara. --री 1 A shoot, sprout (मंजरी). --2 The female Camara; यस्याथर्युक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वंति बालव्यजनैश्चप्तर्यः Ku. 1. 13, 48; Śi. 4. 60; Me. 53. --Comp. --पुच्छं the tail of a Camara used as a fan. --(च्छः) a squirrel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमर पुंस्त्री चम--अरच् । १ महिषाकृतौ मृगभेदे, यस्य पु- च्छेन चामराख्यं व्यजनं भवति, स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “कुर्व्वन्ति बालव्यजनैश्चमर्य्यः” “बालप्रियत्व शिथिलं चमर्य्यः” कुमा० । “स्फुरति चानुवनं चमरीचयः” माघः । २ दैत्यभेदे पु० । ३ चमरबालजाते चामरे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2895,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमरं, क्ली, (चमरस्येदम् । चमर + अण् । अत्र न वृद्धिः ।) चामरम् । इति मेदिनी । रे, १५२ ॥
चमरः, पुं, (चमति भक्षयतीति । चम + “अर्त्ति- कमिभ्रमिचमीति ।” उणां । ३ । १३२ । इति अरच् ।) चमरगौः । तत्पर्य्यायः । व्यजनी २ वन्यः ३ धेनुगः ४ वालधिप्रियः ५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, हेः रामायणे । २९ । ३ । “चमराः सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-433-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चमर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चमरःचमर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चमरः 📚 ➤ अरच् एक प्रकार का हरिण
संस्कृत: मृगभेदः · पर्याय: कृष्णसार, रुरु, न्यङ्कु, रङ्कु, शम्बर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चमर 📚सुरा गाय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चमर
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (२.५.११) — कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर, रौहिष, गोकर्ण, चीतल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें