🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:57:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चरगल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चर-+गल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गल

अर्थ: निगलना, खाना, भक्षण करना

संस्कृत: अदने स्रवणे च

अंग्रेज़ी: to eat,to swallow, to drip,to flow,to dissolve

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. गल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. गल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गल् (भ्वादिगण) · अर्थ: निगलना, खाना, भक्षण करना (अदने स्रवणे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगलतात् / गलताद् / गलतुगलताम्गलन्तु
मध्यमगल / गलतात् / गलताद्गलतम्गलत
उत्तमगलानिगलावगलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गलति · लिट्: जगाल · लुट्: गलिता · लृट्: गलिष्यति · लोट्: गलतात् · लङ्: अगलत् · विधिलिङ्: गलेत् · आशीर्लिङ्: गल्यात् · लुङ्: अगालीत् · लृङ्: अगलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गलन · ण्वुल्: गालकः · तृच्: गलिता · ण्यत्: गाल्यः · तव्य: गलितव्यः · अनीयर्: गलनीयः · क्त: गलितः · क्तवतु: गलितवान् · शतृ: गलन् · स्य-शतृ: गलिष्यन् · क्त्वा: गलित्वा · ल्यप्: प्रगल्य · तुमुन्: गलितुम् · णमुल्: गालम् · घञ्: गालः · क्तिन्: गल्ति · क्वसु: जगल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गल्
गल्
gal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गल् cl. 1. P. ˚लति, to drip, drop, ooze, trickle, distil, Pañcat. v; BrahmaP.; Kathās. &c.; to fall down or off, Ragh. vii, 10; Bhaṭṭ.; Gīt.; Prab. ii; to vanish, perish, pass away, Daś.; Kathās.; Kuval. : Caus. गालयति, to cause to drop, filter, strain, Suśr.; Daś.; to cause (the water of a dropsical person) to go off, Car. vi, 18; to fuse, liquefy, dissolve, melt, Suśr. : Ā. ˚ते, to flow, Dhātup. xxxiii, 26 : Intens. p. जल्गल्यमान, causing to drop from one's body, Nir. vii, 13;
गल् [cf. Old Germ. qvall, quillu, qual and quella, ‘a well’.]
2. गल् (= √ 2. गॄ) cl. 1. P. ˚लति, to eat, swallow, Dhātup. xv, 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गल् {c1c} P. (गलति, जगाल, अगालीत्, गलितुं, गलित) 1 To drop, drip, ooze, trickle; जलमिव गलत्युपदिष्टं K. 103; अच्छकपोलमूलगलितैः (अश्रुभिः) Amaru. 26, 91, Bv. 2. 21; R. 19. 22. --2 To drop or fall down; शरदमच्छगलद्वसनोपमा Śi. 6. 42; 9. 75; प्रतोदा जगलुः Bk. 14. 99; 17. 87. गलद्धम्मिल्ल Gīt. 2, R. 7. 10, Me. 44, --3 To vanish, disappear, pass away, be removed; गलति मध्यरात्रे Dk.; शैशवेन सह गलति गुरुजनस्नेहः K. 289, विद्यां प्रमादगलितामिव चिंतयामि Ch. P. 1; Bh. 2. 44; Bk. 5. 43, R. 3. 70. --4 To eat, swallow (connected with गॄ). --Caus. or {c10c} U. (p. p. गलित) 1 To pour out. --2 To filter, strain. --3 To flow (A.). --4 To fuse, liquefy, dissolve, melt. --WITH निस् to ooze or flow out, trickle down; R. 5. 17. --पर्या to drop down; Bk. 2. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0455-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चर-गलसमास: चर + गल् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: गल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | गल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चरगल 📚चर 📚गल् ➤ चर (हिलने-जुलने वाला, जाने वाला, चलने वाला) + गल् (निगलना, खाना, भक्षण करना)
संस्कृत: अदने स्रवणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चर 📚राजा की ओर से नियुक्त किया हुआ वह मनुष्य जिसका काम प्रकाश या गुप्त रूप…🟠🔵🟣🟢🟤
गल् 📚cl. 1. P. ˚लति, to drip, drop, ooze, trickle, distil, Pañcat. v; Brahm…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चर
गुप्तचर (२.८.१३) — यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, स्पश, गूढपुरुष
चलने वाला (जंगम) (३.१.७३) — चरिष्णु, जंगम, त्रस, इंग, चराचर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चरगल = चर + गल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें