🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:55:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चर्चरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चर्चरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चर्चरी

अर्थ: ङीष् एक प्रकार का गान

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चर्चरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चर्चरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचर्चरीचर्चर्यौचर्चर्यः
द्वितीयाचर्चरीम्चर्चर्यौचर्चरीः
तृतीयाचर्चर्याचर्चरीभ्याम्चर्चरीभिः
चतुर्थीचर्चर्यैचर्चरीभ्याम्चर्चरीभ्यः
पञ्चमीचर्चर्याःचर्चरीभ्याम्चर्चरीभ्यः
षष्ठीचर्चर्याःचर्चर्योःचर्चरीणाम्
सप्तमीचर्चर्याम्चर्चर्योःचर्चरीषु
सम्बोधनहे चर्चरिहे चर्चर्यौहे चर्चर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चर्चरी
चर्चरी
carcarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चर्चरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का गाना जो बसंत में गाया जाता है । फाग । चाँचर ।
२. होली की धूमधाम । होली का उत्सव । होली का हुल्लड़ ।
३. एक वर्णावृत्त जिसमें रगण भगण, दो जगण, भगण और तब फिर रगण (र, स, ज, ज, भ, र) होता है ।जैसे,—बैन ये सुनिकै चली मिथिलेशजा हरषाय कै । हाँकिकै पहुँचै रथै सुरआपगा ढिग जायकै ।
४. करतलध्वनि । ताली बजाने का शब्द ।
५. ताल के मुख्य ६० भेदों में से एक ।
६. चर्चरिका ।
७. प्राचीन काल का एक प्रकार का ढोल या बाजा जो चमड़े से मढ़ा हुआ होता था ।
८. आमोद प्रमोद । क्रीड़ा ।
९. गाना बजाना । नाचता कूदना । आनंद की धूम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्चरी f. a kind of song, Vikr. iv; Ratnāv. i, 7/8
musical symphony, Kathās. liv
the recitation of scholars, W.
festive cries or merriment, festive sport, W.
flattery, W.
a metre of 4 × 18 syllables
(for बर्बरी) curled or woolly hair, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (390,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्चरिका, चर्चरी [चर्च्-बा˚ अरन् गैरा. ङीष्] 1 A kind of song. --2 Striking the hands to beat time (in music). --3 The recitation of scholars. --4 Festive sport, festive cries or merriment. --5 A festival. --6 Flattery. --7 Curled hair. --8 Triple symphony. --9 Alternate recitation of a poem by two persons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0487-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्चरी स्त्री चर्च--बा० अरन् गौरा० ङीष् । १ गीतिभेदे । २ अनृजुकेशे ३ करध्वनौ च । “चर्चरी गीतिभेदे च केशभित्करशब्दयोः” रुद्रः । ४ हर्षक्रीडायां सुभूतिः । ५ कार्पटिकानां सादरवचने ६ तौर्यत्रिके ७ वसन्तसमय- क्रीडायाम् ८ चर्मट्याम् । ९ साटोपवाक्ये शब्दार्थचि० १० वर्णवृत्तविशेषे । यथा हारयुक्तसुवर्णकङ्कणपाणिशङ्ख- विराजिता पादनूपूरसङ्गता सुपयोधरद्वयभूषिता । शो- भिता वलयेन पिङ्गलपन्नगाधिपवर्णिता चर्चरी तरुणीव चेतसि चाकशीति सुसङ्गता” “अनन्तरे चर्चरी” “जलहर! संहर एह कोबमै आणत्तओ, अविरल धारा साराक्वन्तदिसामुहओ । ए! मञि पुहनि भमन्ते [] जै पिअ पेक्खिहिमि, तवेव जं जु करीहिसि तंतु सहीहिमि” “अनन्तरे चर्चरी “गन्धम्माइअ--महुअर- गीएहिं वज्जन्तेहिं परहु अदूरोहिम् । पसरिअ- पवणुवेवल्लिअ--पल्लव--णिअरू सुललिअ--बिविहपआरेहिं णच्चै कप्पअरू” इति च विक्रमोर्व० । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । चर्चरिकाप्यत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2902-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्च्चरी, स्त्री, (चर्च्च + बाहुलकात् अरन् ततो गौरादित्वात् ङीष् ।) गीतभेदः । चर्च्चरी गीत- भेदे च केशभित्करशब्दयोरिति रुद्रः ॥ हर्ष- क्रीडेति सुभूतिः । कापटिकानां सादरवचनं तौर्य्यत्रिकञ्चेत्यन्ये । वसन्तसमयक्रीडेत्येके । इत्य- मरटीकायां भरतः ॥ हर्षक्रीडावाक् । तत्- पर्य्यायः । चर्भटी २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रत्नावल्याम् । १ अङ्के । “अये ! मघुरमभि- हन्यमानमृदुमृदङ्गानुगतसङ्गीतमधुरः पुरः पौराणामुच्चरति चर्च्चरीध्वनिः ॥” एतदुदा- हरणं यथा, विक्रमोर्व्वश्याम् । ४ अङ्के । अनन्तरे चर्च्चरीत्युक्त्वा, -- “गन्धोन्मादितमधुकरगीतै- र्वाद्यमानैः परभृततूर्य्यैः । प्रसरितपवनोद्बेल्लितपल्लवनिकरः सुललितविविधप्रकारैर्नृत्यति कल्पतरुः ॥” वर्णवृत्तविशेषः । यथा, शब्दार्थचिन्तामणौ । “हारयुक्तसुवर्णकङ्कणपाणिशङ्खविराजिता पादनूपुरसङ्गता सुपयोधरद्वयभूषिता । शोभिता बलयेन पिङ्गलपन्नगाधिपवर्णिता चर्च्चरीतरुणीव चेतसि चाकसीति सुसङ्गता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-436-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चर्चरी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चर्चरीचर्चरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चर्चरी 📚 ➤ ङीष् एक प्रकार का गान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चर्चरी 📚एक प्रकार का गाना जो बसंत में गाया जाता है । फाग । चाँचर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬