🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:53:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चर्वित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चर्वित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चर्वित

अर्थ: खाना, चबाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: अदने · पर्याय: भक्षित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित

अंग्रेज़ी: chewed, ŚārṅgP. lxiii, 9.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चर्वित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर्व् + क्त
  2. चर्वित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर्व् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चर्वित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचर्वितःचर्वितौचर्विताः
द्वितीयाचर्वितम्चर्वितौचर्वितान्
तृतीयाचर्वितेनचर्विताभ्याम्चर्वितैः
चतुर्थीचर्वितायचर्विताभ्याम्चर्वितेभ्यः
पञ्चमीचर्वितात् / चर्विताद्चर्विताभ्याम्चर्वितेभ्यः
षष्ठीचर्वितस्यचर्वितयोःचर्वितानाम्
सप्तमीचर्वितेचर्वितयोःचर्वितेषु
सम्बोधनहे चर्वितहे चर्वितौहे चर्विताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: खाना, चबाना (अदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचर्वतिचर्वतःचर्वन्ति
मध्यमचर्वसिचर्वथःचर्वथ
उत्तमचर्वामिचर्वावःचर्वामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चर्वति · लिट्: चचर्व · लुट्: चर्विता · लृट्: चर्विष्यति · लोट्: चर्वतात् · लङ्: अचर्वत् · विधिलिङ्: चर्वेत् · आशीर्लिङ्: चर्व्यात् · लुङ्: अचर्वीत् · लृङ्: अचर्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चर्वण · ण्वुल्: चर्वकः · तृच्: चर्विता · ण्यत्: चर्व्यः · तव्य: चर्वितव्यः · अनीयर्: चर्वणीयः · क्त: चर्वितः · क्तवतु: चर्वितवान् · शतृ: चर्वन् · स्य-शतृ: चर्विष्यन् · क्त्वा: चर्वित्वा · ल्यप्: प्रचर्व्य · तुमुन्: चर्वितुम् · णमुल्: चर्वम् · घञ्: चर्वः · क्तिन्: चर्ति · क्वसु: चेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चर्वित
चर्वित
carvita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चर्वित वि॰ [सं॰]
१. चबाया हुआ । दाँतों से कुचला हुआ ।
२. आस्वादित (को॰) ।
३. रसास्वादित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्वित mfn. chewed, ŚārṅgP. lxiii, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्वित p. p. [चर्व् कर्मणि-क्त] 1 Chewed, bitten, eaten. --2 Tasted. --Comp. --चर्वणं (lit.) chewing the chewed; (fig.) tautology, useless repetition, profitless reiteration. --पात्रं a spitting pot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्व्वित त्रि० चर्व--कर्मणि क्त । १ भक्षिते दन्तैश्चूर्णीकृते २ आस्वादिते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2905,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्व्वितं, त्रि, (चर्व्व्यते स्म इति । चर्व्व + कर्म्मणि क्तः ।) कृतचर्व्वणम् । भक्षितम् । इत्यमरः । ३ । २ । ११० ॥ (यथा, भागवते । ७ । ५ । ३० । “अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुनःपुनश्चर्व्वितचर्व्वणानाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चर्वित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चर्वितचर्वित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर्व् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: चर्वित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर्व् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चर्वित 📚 ➤ खाना, चबाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: अदने · पर्याय: भक्षित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चर्वित 📚चबाया हुआ । दाँतों से कुचला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चर्वित
खाया हुआ (३.१.१०९) — भक्षित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित, प्सात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चर्वित: चर्व् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬