🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:07:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चारु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चारु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चारु

अर्थ: रुचिकर, सत्कृत, प्रिय, प्रतिष्ठित, अभीष्ट

संस्कृत: मनोरमम् · पर्याय: सुन्दर, रुचिर, सुषम, साधु, शोभन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चारु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चारु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. चारु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चारु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचारुचारुणीचारूणि
द्वितीयाचारुचारुणीचारूणि
तृतीयाचारुणाचारुभ्याम्चारुभिः
चतुर्थीचारुणे / चारवेचारुभ्याम्चारुभ्यः
पञ्चमीचारुणः / चारोःचारुभ्याम्चारुभ्यः
षष्ठीचारुणः / चारोःचारुणोः / चार्वोःचारूणाम्
सप्तमीचारुणि / चारौचारुणोः / चार्वोःचारुषु
सम्बोधनहे चारु / हे चारोहे चारुणीहे चारूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चारु
चारु
cāru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारु १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ चार्वी] सुंदर मनोहर ।
चारु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बृहस्पति ।
२. रुक्मिणी से उत्पन्न कृष्ण के एक पुत्र ।
३. कुंकुम । केसर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारु mf(उस्)n. (√ 2. चन्) agreeable, approved, esteemed, beloved, endeared, (Lat.) carus, dear (with dat. or loc. of the person), RV.; VS. xxxv, 17; TS. iii; TBr. iii, 1, 1, 9; ŚāṅkhŚr. i, 5, 9
pleasing, lovely, beautiful, pretty, RV.; AV.; MBh. &c.
चारु ind. so as to please, agreeably (with dat.), RV. ix, 72, 7 and 86, 21; AV. vii, xii, xiv
beautifully, Hariv.; Caurap.
चारु m. (in music) a particular वासक
N. of Bṛhaspati, L.
of a son of Kṛṣṇa, Hariv. 6699; BhP. x, 61, 9
of a Cakra-vartin, Buddh.
चारु n. (v.l. for वर) saffron, L., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारु a. (रु or र्वी f.) [चरति चित्ते चर् उण्, cf. Uṇ. 1. 3] 1 Agreeable, welcome, beloved. esteemed, dear (with dat. or loc.); वरुणाय or वरुणे चारुः. --2 Pleasing, lovely, beautiful, elegant, pretty; प्रिये चारुशीले मुंच मयि मानमनिदानं Gīt. 10; सर्वं प्रिये चारुतरं वसंते Rs. 6. 2; चकासतं चारुचमूरुचर्मणा Śi. 1. 8; 4. 49. --रुः An epithet of Bṛhaspati. --रु n. Saffron. --Comp. --अंगी a beautifully formed woman. --घोण a. handsome-nosed. --दर्शन a. good-looking, lovely. --धामा, --धारा, --रावा Śacī, Indra's wife. --नेत्र, --लोचन a. having beautiful eyes. --(नेत्रः, --नः) a deer. --पुटः a particular time in music. --फला a vine, grape. --लोचना a woman with lovely eyes. --वक्त्र a. having a beautiful face. --वर्धना a woman. --व्रता a female who fasts for a whole month. --शिला {1} a jewel, gem. {2} a beautiful slab of stone. --शील a. of a lovely disposition or character. --हासिन् a. sweet-smiling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारु पु० चरति चित्ते--उण् । १ वृहस्पतौ २ मनोहरे त्रि० मेदि० “चकाशतं चारुचसूरुचर्म्मणा “ऊर्द्धप्रसारित सुराधिपचापचारु” माघः । गुणवचनत्वेन स्त्रियां वा ङीष् चार्व्वी चारुः । ३ कुसुमे न० शब्दार्थचि० । ४ रुक्मिणीतनयभेदे पु० “चारुगर्भशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2920,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारुः, पुं, (चरति देवेषु गुरुत्वेन । चर + “दॄ- सनिजनिचरीति ।” उणां १ । ३ । इति ञुण् ।) बृहस्पतिः । (चरति चित्ते इति ।) मनोज्ञे त्रि । इति मेदिनी । रे, ३३ ॥ (यथा, गीतगोविन्दे । मधिवचनजातम् ॥” १० । ९ । “इति चटुलचाटुपटुचारुमुरवैरिणो राधिका- श्रीकृष्णस्य रुक्मिणीगर्भसम्भूतपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, हरिवंशे । ११७ । ३९ । “चारुञ्च बलिनां श्रेष्ठं सुताञ्चारुमतीं तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चारु" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चारुचारु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चारु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | चारु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चारु 📚 ➤ रुचिकर, सत्कृत, प्रिय, प्रतिष्ठित, अभीष्ट
संस्कृत: मनोरमम् · पर्याय: सुन्दर, रुचिर, सुषम, साधु, शोभन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चारु 📚सुंदर मनोहर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चारु
सुन्दर (३.१.५२) — सुन्दर, रुचिर, सुषम, साधु, शोभन, कान्त, मनोरम, रुच्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें