🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:19:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चित्ति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चित्ति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चित्ति

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चित्ति
चित्ति
citti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धिवृत्ति । प्रज्ञा । चिंतन ।
२. ख्याति ।
३. कर्म ।
४. अर्थव ऋषि की पत्नी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चित्ति f. thinking, thought, understanding, wisdom, RV. ii, 21, 6; x, 85, 7; VS.; TBr. ii; ŚāṅkhŚr.; Kauś. 42
intention (along with, आकूति), AV.; BhP. v, 18, 18
(pl.) thoughts, devotion, [hence = कर्मन्, ‘an act of worship’, Sāy.] RV.
a wise person, i, 67, 5; iv, 2, 11
‘Thought’, N. of the wife of Atharvan and mother of Dadhyac, BhP. iv, 1, 42
cf. अ-, पूर्व-, प्रायश्-.
2. चित्ति f. crackling, i, 164, 29.
1. चित्ति, 2. चित्ति. See √ 4. चित् and 6. चित्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (396,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्तिः f. [चित् भावे क्तिन्] 1 [] Thinking, thought, reflection. --2 Understanding, wisdom. --3 Devotion. --4 Intention, aim, purpose. --5 A wise person. --6 Fame, celebrity (ख्याति).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0493-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्ति स्त्री चित--ज्ञाने भावे क्तिन् । १ प्रज्ञायाम् “उदु त्वा विश्वे देवा अग्ने! भवन्तु चित्तिभिः” यजु० १२३ । २ चिन्तने च “चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेन” १७ । ७८ । “चित्तिं चिन्तनम्” वेददी० । ३ कर्म्मणि । “सा चित्ति- भिर्निचकार, इति ऋचमधिकृत्य “चित्तिभिः कर्म्मभिः” निरु० उक्तम् कर्त्तरि क्तिच् । ४ ज्ञापयितरि ५ प्रापके च त्रि० “चित्तिरपां दधे विश्वायुः” ऋ० १ । ६७ । ५ । “चित्तिश्चेतयिता प्रापयिता वा” भा० । भावे क्तिय् । ६ ख्यातौ स्त्री । “चित्तिं दक्षस्य सुभगमस्मे” ऋ० २ । २१ । ६ । चित्तिं ख्यातिम् भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2942,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चित्तिउमा-कोश चित्ति: बुद्धिवृत्ति । प्रज्ञा । चिंतन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चित्ति 📚 ➤ बुद्धिवृत्ति । प्रज्ञा । चिंतन उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चित्ति 📚बुद्धिवृत्ति । प्रज्ञा । चिंतन🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬