🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:03:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिल्ली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिल्ली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिल्ली

अर्थ: ङीष् झींगुर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिल्ली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चिल्लि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. चिल्लि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. चिल्लि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चिल्ली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिल्लीचिल्ल्यौचिल्ल्यः
द्वितीयाचिल्लीम्चिल्ल्यौचिल्लीः
तृतीयाचिल्ल्याचिल्लीभ्याम्चिल्लीभिः
चतुर्थीचिल्ल्यैचिल्लीभ्याम्चिल्लीभ्यः
पञ्चमीचिल्ल्याःचिल्लीभ्याम्चिल्लीभ्यः
षष्ठीचिल्ल्याःचिल्ल्योःचिल्लीनाम्
सप्तमीचिल्ल्याम्चिल्ल्योःचिल्लीषु
सम्बोधनहे चिल्लिहे चिल्ल्यौहे चिल्ल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिल्ली
चिल्ली
cillī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिल्ली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] झिल्ली नाम का कीडा़ ।
चिल्ली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ चिरिका(=एक अस्त्र का नाम)] बिजली । बज्र । चिर्री । उ॰— चक्रहू ते, चिल्लिन तें, प्रलै की बिजुल्लिन तें जमतुल्य जिल्लिन तें जगत उजेरो ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ ३०५ । (ख) चिल्लिन को चाचा औ बिजुल्लिन को बाप बडो़ बाँकुरो बबा है बड़वानल अजब को ।—पद्माकर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—गिरना ।—पड़ना ।
चिल्ली ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लोध ।
२. बथुआ साग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्ली f. = ˚ल्लका, L.
for भिल्ली (Symplocos racemosa), L.
= ˚ल्लि, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्लका, --चिल्लिका, चिल्ली A cricket; cf. झिल्लिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिल्ली स्त्री चिल्ल--बा० ई । क्षुद्रवास्तुकशाके राजनि० । “तण्डुलीयकोपोदकाऽश्ववलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभ- तीनि । सृष्टमूत्र पुरीषाणि सक्षारमधुराणि च । मन्द वातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च । कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्द्धनः । सक्षारः सर्वदोषध्नो वास्त को रोचकः सरः । चिल्ली वास्तूकवत् ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत्” सुश्रु० । २ झिल्लिकायां शब्दर० । स्यार्थे क । चिल्लिकाप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2953,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिल्ली, स्त्री, (चिल्लति हावं करोति चिल्ल्यतेऽनेन वा । चिल्ल + इन् । ततो वा ङीष् ।) लोध्रः । पत्रशाकभेदः । तत्पर्य्यायः । चिल्लिका २ डुली ३ अग्रलोहिता ४ मृदुपत्री ५ क्षारदला ६ क्षार- पत्रा ७ वास्तुकी ८ महद्बला ९ गौडवास्तुकः १० । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये । “सतीनो वास्तुकश्चुच्चू चिल्ली मूलकपोतिकाः । मण्डकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ॥”) अस्य गुणाः । वास्तुकतुल्यत्वम् । क्षारत्वम् । श्लेष्मपित्तप्रमेहमूत्रकृच्छ्रनाशित्वम् । पथ्यत्वम् । रुचिकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“तद्वच्चिल्ली तु विज्ञेया वातपित्तविकारिणाम् ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने दशमेऽध्याये ॥) झिल्लिका । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-454-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "चिल्ली" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिल्लीचिल्ली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिल्ली 📚 ➤ ङीष् झींगुर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिल्ली 📚झिल्ली नाम का कीडा़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें