🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:22:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिल्ली
cillī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिल्ली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] झिल्ली नाम का कीडा़ ।
चिल्ली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ चिरिका(=एक अस्त्र का नाम)] बिजली । बज्र । चिर्री । उ॰— चक्रहू ते, चिल्लिन तें, प्रलै की बिजुल्लिन तें जमतुल्य जिल्लिन तें जगत उजेरो ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ ३०५ । (ख) चिल्लिन को चाचा औ बिजुल्लिन को बाप बडो़ बाँकुरो बबा है बड़वानल अजब को ।—पद्माकर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—गिरना ।—पड़ना ।
चिल्ली ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लोध ।
२. बथुआ साग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्ली f. = ˚ल्लका, L.
for भिल्ली (Symplocos racemosa), L.
= ˚ल्लि, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्लका, --चिल्लिका, चिल्ली A cricket; cf. झिल्लिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिल्ली स्त्री चिल्ल--बा० ई । क्षुद्रवास्तुकशाके राजनि० । “तण्डुलीयकोपोदकाऽश्ववलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभ- तीनि । सृष्टमूत्र पुरीषाणि सक्षारमधुराणि च । मन्द वातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च । कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्द्धनः । सक्षारः सर्वदोषध्नो वास्त को रोचकः सरः । चिल्ली वास्तूकवत् ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत्” सुश्रु० । २ झिल्लिकायां शब्दर० । स्यार्थे क । चिल्लिकाप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2953,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिल्ली, स्त्री, (चिल्लति हावं करोति चिल्ल्यतेऽनेन वा । चिल्ल + इन् । ततो वा ङीष् ।) लोध्रः । पत्रशाकभेदः । तत्पर्य्यायः । चिल्लिका २ डुली ३ अग्रलोहिता ४ मृदुपत्री ५ क्षारदला ६ क्षार- पत्रा ७ वास्तुकी ८ महद्बला ९ गौडवास्तुकः १० । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये । “सतीनो वास्तुकश्चुच्चू चिल्ली मूलकपोतिकाः । मण्डकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ॥”) अस्य गुणाः । वास्तुकतुल्यत्वम् । क्षारत्वम् । श्लेष्मपित्तप्रमेहमूत्रकृच्छ्रनाशित्वम् । पथ्यत्वम् । रुचिकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“तद्वच्चिल्ली तु विज्ञेया वातपित्तविकारिणाम् ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने दशमेऽध्याये ॥) झिल्लिका । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-454-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "चिल्ली" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें