🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:39:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चुट्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चुट्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चुट्ट

अर्थ: कम होना, अल्प होना, बटोरना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: अल्पीभावे

अंग्रेज़ी: to decrease,to diminish, to reduce, to shrink

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चुट्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चुट्ट् + अच्
  2. चुट्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चुट्ट् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चुट्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचुट्टःचुट्टौचुट्टाः
द्वितीयाचुट्टम्चुट्टौचुट्टान्
तृतीयाचुट्टेनचुट्टाभ्याम्चुट्टैः
चतुर्थीचुट्टायचुट्टाभ्याम्चुट्टेभ्यः
पञ्चमीचुट्टात् / चुट्टाद्चुट्टाभ्याम्चुट्टेभ्यः
षष्ठीचुट्टस्यचुट्टयोःचुट्टानाम्
सप्तमीचुट्टेचुट्टयोःचुट्टेषु
सम्बोधनहे चुट्टहे चुट्टौहे चुट्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चुट्ट् (चुरादिगण) · अर्थ: कम होना, अल्प होना, बटोरना (अल्पीभावे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचुट्टयतिचुट्टयतःचुट्टयन्ति
मध्यमचुट्टयसिचुट्टयथःचुट्टयथ
उत्तमचुट्टयामिचुट्टयावःचुट्टयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चुट्टयति · लट् (आत्मने.): चुट्टयते · लिट्: चुट्टयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): चुट्टयाञ्चक्रे · लुट्: चुट्टयिता · लुट् (आत्मने.): चुट्टयिता · लृट्: चुट्टयिष्यति · लृट् (आत्मने.): चुट्टयिष्यते · लोट्: चुट्टयतात् · लोट् (आत्मने.): चुट्टयताम् · लङ्: अचुट्टयत् · लङ् (आत्मने.): अचुट्टयत · विधिलिङ्: चुट्टयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चुट्टयेत · आशीर्लिङ्: चुट्ट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चुट्टयिषीष्ट · लुङ्: अचुचुट्टत् · लुङ् (आत्मने.): अचुचुट्टत · लृङ्: अचुट्टयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचुट्टयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चुट्टन · ण्वुल्: चुट्टकः · तृच्: चुट्टयिता · यत्: चुट्ट्यः · तव्य: चुट्टयितव्यः · अनीयर्: चुट्टनीयः · क्त: चुट्टितः · क्तवतु: चुट्टितवान् · शतृ: चुट्टयन् · स्य-शतृ: चुट्टयिष्यन् · शानच्: चुट्टयमानः · क्त्वा: चुट्टयित्वा · ल्यप्: प्रचुट्ट्य · तुमुन्: चुट्टयितुम् · णमुल्: चुट्टम् · क्तिन्: चुट्टि · क्वसु: चुट्टयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चुट्ट
चुट्ट
cuṭṭa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चुट्ट अल्पीभावे चुरा० उभ० अक० सेट् । चुट्टयति--ते अचु- चुट्टत्--त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2956,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चुट्ट, क तुच्छने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-अकं-सेट् ।) टद्बयान्तः । पञ्चमस्वरी । एकटकार इति रामः । तुच्छनमल्पीभावः । क, चुट्टयति नदी ग्रीष्मे । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-456-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चुट्टचुट्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चुट्ट् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: चुट्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चुट्ट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चुट्ट 📚 ➤ कम होना, अल्प होना, बटोरना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: अल्पीभावे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चुट्ट 📚अल्पीभावे चुरा० उभ० अक० सेट् । चुट्टयति--ते अचु- चुट्टत्--त🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चुट्ट: चुट्ट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें