🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चूत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चूत

अर्थ: क्त आम का पेड़

संस्कृत: कामबाणः, आम्रवृक्षः · पर्याय: अरविन्द, अशोक, नवमल्लिका, नीलोत्पल, उन्मादन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचूतःचूतौचूताः
द्वितीयाचूतम्चूतौचूतान्
तृतीयाचूतेनचूताभ्याम्चूतैः
चतुर्थीचूतायचूताभ्याम्चूतेभ्यः
पञ्चमीचूतात् / चूताद्चूताभ्याम्चूतेभ्यः
षष्ठीचूतस्यचूतयोःचूतानाम्
सप्तमीचूतेचूतयोःचूतेषु
सम्बोधनहे चूतहे चूतौहे चूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चूत
चूत
cūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल (1.1.29) अरविन्द · अशोक · नवमल्लिका · नीलकमल
आम के नाम (2.4.33) आम्र · रसाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] आम का पेड़ । चौ॰—चूतकलिका । चूतमजरी । चूतलतिका । चूतांकुर । चूतायष्टि = आम की शाखा या डाल ।
चूत २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ च्युति (= भग)] स्त्रियों की भगेंद्रेय । योनि । भग । यौ॰—चूतसलामी = मुसलमानों की एक रस्म और उसमें सुहाग- रात को पति द्वारा पत्नी को दिया जानेवाला उपहार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूत m. the mango tree, MBh.; R.; Śak. &c. (cf. कपि-)
= चुत, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूतः [चूष्-क्त, चोतति रसं चुत्-अच् वा पृषो˚ Tv.] The mango tree; ईषद्बद्धरजःकणाग्रकपिशा चूते नवा मंजरी V. 2. 7; चूतांकुरास्वादकषायकंठः Ku. 3. 32; one of the 5 arrows of Cupid; see पंचबाण. --तं The anus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूत पु० चूष--क्त चोतति रसम् चुत--अच् वा पृषो० । १ आम्रे, अमरः “नवचूतप्रसवोगमिष्यति” “चूताङ्कु- रास्वादकयायकण्ठः” । “सहचरमधुहस्तन्यस्तचूता- ङ्गुरास्त्रः” कुमारः । च्यू--क्त पृषो० । २ गुदद्वारे न० । स्वार्थे क । चूतक आम्रे कूपके च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2960,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूतः, पुं, (चूष्यते पीयते इति । चूष + कर्म्मणि क्तः । पृषोदरादित्वात् षलोपः । रसालत्वा- देवास्य तथात्वम् ।) आम्रवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ३३ ॥ (यथा, रामायणे । ३ । ७९ । १७ । “परिचुम्बति संविश्य भ्रमरश्चूतमञ्जरीम् । नवसङ्गमसंहृष्टः कामी प्रणयिनीमिव ॥” चोतति क्षरति शोणितादिकमस्मादिति । चुत- क्षरणे + बाहुलकात् घञर्थे कः दीर्घश्च ।) गुद- द्वारम् । इति शब्दरत्नावली ॥ च्यूत इत्यपि पाठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चूत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चूतचूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चूत 📚 ➤ क्त आम का पेड़
संस्कृत: कामबाणः, आम्रवृक्षः · पर्याय: अरविन्द, अशोक, नवमल्लिका, नीलोत्पल, उन्मादन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चूत 📚आम का पेड़ । चौ॰—चूतकलिका । चूतमजरी । चूतलतिका । चूतांकुर । चूतायष्टि …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चूत
आम के नाम (२.४.३३) — आम्र, रसाल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें