🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:35:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चेतव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चेतव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चेतव्य

अर्थ: चुनना, बटोरना, एकत्र करना (विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए))

संस्कृत: चयने

अंग्रेज़ी: to collect, to select, to pick

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चेतव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चि + तव्य
  2. चेतव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चि + तव्य

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चेतव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचेतव्यःचेतव्यौचेतव्याः
द्वितीयाचेतव्यम्चेतव्यौचेतव्यान्
तृतीयाचेतव्येनचेतव्याभ्याम्चेतव्यैः
चतुर्थीचेतव्यायचेतव्याभ्याम्चेतव्येभ्यः
पञ्चमीचेतव्यात् / चेतव्याद्चेतव्याभ्याम्चेतव्येभ्यः
षष्ठीचेतव्यस्यचेतव्ययोःचेतव्यानाम्
सप्तमीचेतव्येचेतव्ययोःचेतव्येषु
सम्बोधनहे चेतव्यहे चेतव्यौहे चेतव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चि (स्वादिगण) · अर्थ: चुनना, बटोरना, एकत्र करना (चयने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिनोतिचिनुतःचिन्वन्ति
मध्यमचिनोषिचिनुथःचिनुथ
उत्तमचिनोमिचिनुवः / चिन्वःचिनुमः / चिन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिनोति · लट् (आत्मने.): चिनुते · लिट्: चिकाय · लिट् (आत्मने.): चिक्ये · लुट्: चेता · लुट् (आत्मने.): चेता · लृट्: चेष्यति · लृट् (आत्मने.): चेष्यते · लोट्: चिनुतात् · लोट् (आत्मने.): चिनुताम् · लङ्: अचिनोत् · लङ् (आत्मने.): अचिनुत · विधिलिङ्: चिनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): चिन्वीत · आशीर्लिङ्: चीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चेषीष्ट · लुङ्: अचैषीत् · लुङ् (आत्मने.): अचेष्ट · लृङ्: अचेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चयन · ण्वुल्: चायकः · तृच्: चेता · यत्: चेयः · तव्य: चेतव्यः · अनीयर्: चयनीयः · क्त: चितः · क्तवतु: चितवान् · शतृ: चिन्वन् · स्य-शतृ: चेष्यन् · शानच्: चिन्वानः · क्त्वा: चित्वा · ल्यप्: प्रचित्य · तुमुन्: चेतुम् · णमुल्: चायम् · घञ्: चायः · क्तिन्: चिति · क्वसु: चिकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चेतव्य
चेतव्य
cetavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेतव्य वि॰ [सं॰] जो चयन (संग्रह) करने योग्य हो । इकट्ठा करने लायक । संग्रह योग्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतव्य᳙ mfn. to be piled up, TS. v; ŚBr. vi; ix, 5, 1, 64; Bhaṭṭ. ix, 13
= चयनीय, Vop. xxvi, 3.
चेतव्य᳙ See √ 1. चि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चेतव्यचेतव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चि + तव्य 📚
अन्य सम्भावना: चेतव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चि + तव्य

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चेतव्य 📚 ➤ चुनना, बटोरना, एकत्र करना (विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए))
संस्कृत: चयने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चेतव्य 📚जो चयन (संग्रह) करने योग्य हो । इकट्ठा करने लायक । संग्रह योग्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चेतव्य: चि + तव्य — विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें