🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:38:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चौरंगा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चौरम्+गाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चौरम्

अर्थ: चुर् - णिच् - अच्, चुरा - ण

संस्कृत: चोरः · पर्याय: एकागारिक, स्तेन, दस्यु, तस्कर, मोषक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चौर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. चौर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. चौर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चौर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचौरःचौरौचौराः
द्वितीयाचौरम्चौरौचौरान्
तृतीयाचौरेणचौराभ्याम्चौरैः
चतुर्थीचौरायचौराभ्याम्चौरेभ्यः
पञ्चमीचौरात् / चौराद्चौराभ्याम्चौरेभ्यः
षष्ठीचौरस्यचौरयोःचौराणाम्
सप्तमीचौरेचौरयोःचौरेषु
सम्बोधनहे चौरहे चौरौहे चौराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गाः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  6. गा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. गा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  8. गा (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: गै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगात् / अगाद्अगाताम्अगुः
मध्यमअगाःअगातम्अगात
उत्तमअगाम्अगावअगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चौर
चौर
caura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चौर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूसरों की वस्तु चुरानेवाला । चोर । यौ॰—चौकर्म = चोरी ।
२. एक गंध द्रव्य ।
३. चौरपुष्पी । चौरपंचाशिका के रचयिता संस्कृत के एक कवि का नाम ।
चौर २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ चमर] दे॰ चमर । उ॰—चौर इले हैं न्याचे पवन चेरी । —दक्खिनी॰, पृ॰ ३० ।
चौर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चुण्ड़ा] ताल जिसमें बरसाती पानी बुहत दिन तक रुका रहे । खादर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चौर mfn. (√ चुर्) thievish, HPariś. ii, 170 (= चोर, g. प्रज्ञादि; g. छत्त्रादि) a thief, robber, Mn. iv, viii, xi (ifc.), Hariv. &c.
a dishonest or unfair dealer, usurper, Pañcat. i, 8, 11/12 and 18/19 (also in comp. translatable as adj.)
(ifc., e.g. कवि-, ‘a plagiarist’), Gaṇar. 114
a (heart-) captivator, Hariv. 7125; 9981 and 9994
the perfume Coraka, L.
‘plagiarist’, N. of a poet (cf. चोर), ŚārṅgP.
pl. N. of a family, Pravar. i, 7 (Kāty. & Viśvan.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (403,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चो(चौ)रः 1 A thief, robber; सकलं चोर गतं त्वया गृहीतं V. 4. 16; इंदीवरदलप्रभाचोरं चक्षुः Bh. 3. 67. --2 Any dishonest dealer. --3 One that steals or captivates the heart. --Comp. --कर्मन् n. theft. --गत a. robbed. --रूपः a clever thief.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चौर पु० चुरा शीलमस्य चूडा० णः चोरएव अण् वा । प्रच्छन्नपरद्रव्याहारके अमरः । “सुवर्ण्णचौरः कौनख्यं सुरापः श्यावदन्तताम्” मनुः २ कविभेदे कवी चौर- मयूरकौ” उद्भटः तत्कृतग्रन्थश्चौरपाञ्चाशिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2973,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चौरः, पुं स्त्री, (चोर एव प्रज्ञादिभ्योऽण् । यद्वा चुरा शीलमस्य । “इति छत्त्रादिभ्योणः ।” ४ । ४ । ६२ । इति णः ।) चोरः । इत्यमरः । २ । १० । २४ ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । १६ । ५९ । “चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् ॥” असुरविशेषः । यथा, हरिवंशे । १७६ । १९ । “किरातीं चीरवसनां चौरसेनानमस्कृताम् ॥” कविभेदः । “कविरमरः कविरमरुः कविश्चौरो मयूरकः ॥” इत्युद्भटः ॥) चीरपुष्पी । इति मेदिनी । रे, ३७ ॥ (चोर- पुष्पीशब्दे विवरणमस्य ज्ञेयम् ॥) सुगन्धिद्रव्य- विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-463-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चौर" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चौरम्चौर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
गाःइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चौरम् 📚 ➤ चुर् - णिच् - अच्, चुरा - ण
संस्कृत: चोरः · पर्याय: एकागारिक, स्तेन, दस्यु, तस्कर, मोषक

गाः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चौर 📚दूसरों की वस्तु चुरानेवाला । चोर । यौ॰—चौकर्म = चोरी🟠🔵🟣🟢🟤
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चौर
चोर (२.१०.२४) — एकागारिक, स्तेन, दस्यु, तस्कर, मोषक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
चौरंगाचौरम् + गाःअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें