🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:32:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छटैल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छटा+ऐल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छटा

अर्थ: ढेर, पुंज, राशि, संघात

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छटा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछटाछटेछटाः
द्वितीयाछटाम्छटेछटाः
तृतीयाछटयाछटाभ्याम्छटाभिः
चतुर्थीछटायैछटाभ्याम्छटाभ्यः
पञ्चमीछटायाःछटाभ्याम्छटाभ्यः
षष्ठीछटायाःछटयोःछटानाम्
सप्तमीछटायाम्छटयोःछटासु
सम्बोधनहे छटेहे छटेहे छटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऐल

अर्थ: अण् पूरूरवा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऐल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऐल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऐलःऐलौऐलाः
द्वितीयाऐलम्ऐलौऐलान्
तृतीयाऐलेनऐलाभ्याम्ऐलैः
चतुर्थीऐलायऐलाभ्याम्ऐलेभ्यः
पञ्चमीऐलात् / ऐलाद्ऐलाभ्याम्ऐलेभ्यः
षष्ठीऐलस्यऐलयोःऐलानाम्
सप्तमीऐलेऐलयोःऐलेषु
सम्बोधनहे ऐलहे ऐलौहे ऐलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छटा
छटा
chaṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छटा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलक ।
२. शोभा । सौंदर्य । छवि ।
३. बिजली । उ॰—चमकहिं खड़्ग छटा सी राजे । —रघुनाथ (शब्द॰) ।
४. न टूटनेवाली परंपरा या श्रृंखला । लड़ी (को॰) ।
५. ढेर । पुंज । राशि । संघात (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छटा f. a mass, lump, assemblage, number, Śiś. i, 47; Kathās.; Rājat. v, 332; Prasannar.; Sāh.
a collection of rays, lustre, Pañcar.; Dhūrtas.; Rājat. iv, 127; Prab.; Sāh.
= छडी, L.
N. of a Comm. on Vop. (also छाटा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छटा 1 Mass, lump, number, assemblage; सटाच्छटाभिन्नघनेन Śi. 1. 47; Māl. 10. 10. --2 A collection of rays of light, lustre, splendour, light; Śi. 8. 38; Māl. 5. 23. --3 A continuous line, streak; छातेतरांबुच्छटा K. P. 1. --Comp. --आभा lightning. --फलः the betel-nut tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छटा स्त्री छो--अटन् किच्च । १ दीप्तौ, २ परम्परायाञ्च शब्दा- र्थचि० “यस्याश्चलद्वारिधिवारिवीचिच्छटोच्छ्वलच्छङ्ख कुलाकुलेन” “शठच्छटाभिन्नघनेन बिभ्रता” माघः । “स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा” का- व्यप्र० । “स्मेरेन्दीवरदामसुन्दरवपुस्तस्याः कटाक्ष- च्छटा” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2976,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छटा, स्त्री, (छो + अटन् किच्च ।) दीप्तिः । (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । १२८ । “प्रतापांशुच्छटाकूटैः पटवासमधर्म्मभिः । जम्बुद्वीपद्विजेन्द्रस्य येनातन्यत मण्डनम् ॥”) समूहः । यथा, माघे । १ । ४७ ॥ “सटाच्छटाभिन्नघनेन बिभ्रता नृसिंहसैंहीमतनुं तनुन्त्वया ।” (सटाछटाभिःकेशरसमूहैः ।” इति मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-464-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छटा" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छटाछटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
ऐलऐल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छटा 📚 ➤ ढेर, पुंज, राशि, संघात

ऐल 📚 ➤ अण् पूरूरवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छटा 📚दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलक🟠🔵🟣🟢🟤
ऐल 📚इला का पुत्र पुरुरवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
छटैलछटा + ऐलवृद्धि वृद्धिरेचि (६.१.८८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें