🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:03:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छर्दः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छर्दः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छर्दः

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, क्रीड़ा करना, खेलना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तिदेवनयोः

अंग्रेज़ी: to glow, to shine,to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छर्द (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: छृद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छर्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछर्दःछर्दौछर्दाः
द्वितीयाछर्दम्छर्दौछर्दान्
तृतीयाछर्देनछर्दाभ्याम्छर्दैः
चतुर्थीछर्दायछर्दाभ्याम्छर्देभ्यः
पञ्चमीछर्दात् / छर्दाद्छर्दाभ्याम्छर्देभ्यः
षष्ठीछर्दस्यछर्दयोःछर्दानाम्
सप्तमीछर्देछर्दयोःछर्देषु
सम्बोधनहे छर्दहे छर्दौहे छर्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छृद् (रुधादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, क्रीड़ा करना, खेलना (दीप्तिदेवनयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछृणत्तिछृन्तः / छृन्त्तःछृन्दन्ति
मध्यमछृणत्सिछृन्त्थः / छृन्थःछृन्त्थ / छृन्थ
उत्तमछृणद्मिछृन्द्वःछृन्द्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छृणत्ति · लट् (आत्मने.): छृन्ते · लिट्: चच्छर्द · लिट् (आत्मने.): चच्छृदे · लुट्: छर्दिता · लुट् (आत्मने.): छर्दिता · लृट्: छर्त्स्यति · लृट् (आत्मने.): छर्त्स्यते · लोट्: छृणत्तु · लोट् (आत्मने.): छृन्ताम् · लङ्: अच्छृणत् · लङ् (आत्मने.): अच्छृन्त · विधिलिङ्: छृन्द्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): छृन्दीत · आशीर्लिङ्: छृद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): छर्दिषीष्ट · लुङ्: अच्छर्दीत् · लुङ् (आत्मने.): अच्छर्दिष्ट · लृङ्: अच्छर्त्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अच्छर्त्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छर्दन · ण्वुल्: छर्दकः · तृच्: छर्दिता · तव्य: छर्दितव्यः · अनीयर्: छर्दनीयः · क्त: छृण्णः · क्तवतु: छृण्णवान् · शतृ: छृन्दन् · स्य-शतृ: छर्त्स्यन् · शानच्: छृन्दानः · क्त्वा: छृत्त्वा · ल्यप्: प्रच्छृद्य · तुमुन्: छर्दितुम् · णमुल्: छर्दम् · घञ्: छर्दः · क्तिन्: छृत्ति · क्वसु: चच्छृद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छर्द
छर्द
charda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰] उलटी । कै । वमन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छर्द ˚दन, &c. See √ छृद्.
छर्द v.l. for ˚दि, vomiting, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (405,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छर्दः, छर्दनं, छर्दिः f., छर्दिका Vomiting, sickness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छर्द्द वमने चरा० उभ० सक० सेट् । छर्दयति ते अचच्छर्दत् त । छर्दितः । छर्दिः ।
छर्द्द न० छर्द--भावे अच् । वमने हेम० । क्लीवत्वमभिधानात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2980,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छर्द्द, क वमने । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) वमनं वान्तिः । क, छर्दयति अन्नं लोकः । इति दुर्गादासः ॥ (तथाच, महा- भारते । ५ । ९६ । ४२ । “स्वपन्ति च प्लवन्ति च छर्द्दयन्ति च मानवाः ॥”)
छर्द्दं, क्ली, (छर्द्द + भावे घञ् ।) वमनम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । १३३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-486-b1)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छर्दःछर्द (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: छृद् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छर्दः 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना, क्रीड़ा करना, खेलना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तिदेवनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छर्द 📚उलटी । कै । वमन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छर्दः: छृद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें