🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:36:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छेदनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छेदनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छेदनीय

अर्थ: छिन्न भिन्न करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: द्वैधीकरणे

अंग्रेज़ी: to be cut up or divided, Suśr. i; Nyāyam. i, 4, 56 Sch.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छेदनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + अनीयर्
  2. छेदनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छेदनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछेदनीयःछेदनीयौछेदनीयाः
द्वितीयाछेदनीयम्छेदनीयौछेदनीयान्
तृतीयाछेदनीयेनछेदनीयाभ्याम्छेदनीयैः
चतुर्थीछेदनीयायछेदनीयाभ्याम्छेदनीयेभ्यः
पञ्चमीछेदनीयात् / छेदनीयाद्छेदनीयाभ्याम्छेदनीयेभ्यः
षष्ठीछेदनीयस्यछेदनीययोःछेदनीयानाम्
सप्तमीछेदनीयेछेदनीययोःछेदनीयेषु
सम्बोधनहे छेदनीयहे छेदनीयौहे छेदनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छिद् (रुधादिगण) · अर्थ: छिन्न भिन्न करना (द्वैधीकरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछिनत्तिछिन्तः / छिन्त्तःछिन्दन्ति
मध्यमछिनत्सिछिन्त्थः / छिन्थःछिन्त्थ / छिन्थ
उत्तमछिनद्मिछिन्द्वःछिन्द्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छिनत्ति · लट् (आत्मने.): छिन्ते · लिट्: चिच्छेद · लिट् (आत्मने.): चिच्छिदे · लुट्: छेत्ता · लुट् (आत्मने.): छेत्ता · लृट्: छेत्स्यति · लृट् (आत्मने.): छेत्स्यते · लोट्: छिनत्तु · लोट् (आत्मने.): छिन्ताम् · लङ्: अच्छिनत् · लङ् (आत्मने.): अच्छिन्त · विधिलिङ्: छिन्द्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): छिन्दीत · आशीर्लिङ्: छिद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): छित्सीष्ट · लुङ्: अच्छिदत् · लुङ् (आत्मने.): अच्छित्त · लृङ्: अच्छेत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अच्छेत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छेदन · ण्वुल्: छेदकः · तृच्: छेत्ता · ण्यत्: छेद्यः · तव्य: छेत्तव्यः · अनीयर्: छेदनीयः · क्त: छिन्नः · क्तवतु: छिन्नवान् · शतृ: छिन्दन् · स्य-शतृ: छेत्स्यन् · शानच्: छिन्दानः · क्त्वा: छित्त्वा · ल्यप्: प्रच्छिद्य · तुमुन्: छेत्तुम् · णमुल्: छेदम् · घञ्: छेदः · क्तिन्: छित्ति · क्वसु: चिच्छिद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छेदनीय
छेदनीय
chedanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छेदनीय वि॰ [सं॰] छेदने के योग्य । छेद्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेदनीय mfn. to be cut up or divided, Suśr. i; Nyāyam. i, 4, 56, Sch.
छेदनीय m. Strychnos potatorum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेदनीय पु० छेदनाय जलकालुष्यभेदनाय हित--छ । १ कत- कवृक्षे राजनि० । छिद--कर्म्मणि अनीयर् । २ छेद्ये त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3001,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेदनीयः, पुं, (छेदितुं योग्यः । छेद + “अर्हे- कृत्यतृचश्च ।” ३ । ३ । १६९ । इति अनीयर् ।) कतकवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कतकशब्दे गुणादयोऽस्य व्याख्याताः ॥) छेद्ये, त्रि ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २७ । “अनुत्तुण्डित शल्यानि छेदनीयमुखानि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-496-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "छेदनीय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छेदनीयछेदनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: छेदनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छेदनीय 📚 ➤ छिन्न भिन्न करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: द्वैधीकरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छेदनीय 📚छेदने के योग्य । छेद्य🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छेदनीय: छिद् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें