🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:36:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जघन्यज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जघन्यज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जघन्यज

अर्थ: छोटा भाई

संस्कृत: कनिष्ठभ्राता, शूद्रः · पर्याय: कनिष्ठ, यवीय, अवरज, अनुज

व्युत्पत्ति: जघन्य-जः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जघन्यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जघन्यज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जघन्यज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजघन्यजःजघन्यजौजघन्यजाः
द्वितीयाजघन्यजम्जघन्यजौजघन्यजान्
तृतीयाजघन्यजेनजघन्यजाभ्याम्जघन्यजैः
चतुर्थीजघन्यजायजघन्यजाभ्याम्जघन्यजेभ्यः
पञ्चमीजघन्यजात् / जघन्यजाद्जघन्यजाभ्याम्जघन्यजेभ्यः
षष्ठीजघन्यजस्यजघन्यजयोःजघन्यजानाम्
सप्तमीजघन्यजेजघन्यजयोःजघन्यजेषु
सम्बोधनहे जघन्यजहे जघन्यजौहे जघन्यजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जघन्यज
जघन्यज
jaghanyaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शूद्र के नाम (2.10.1) शूद्र · अवरवर्ण · वृषल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जघन्यज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शूद्र ।
२. अंत्यज ।
३. छोटा भाई (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जघन्य—ज mfn. last born, youngest, i, iii, Hariv. 594
जघन्य—ज m. a younger brother, W.
‘low-born’, a Śūdra, L.
N. of a son of Pradyota.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (408,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जघन्यज पु० जघन्ये चरमे जायते जन--ड । १ शूद्रे, २ कनिष्ठे त्रि० मेदि० । “ततोविष्णुरजघन्यो जघन्यजः” हरिव० ९ अ० । “जघन्यजस्तक्षकश्च श्रुतसेनेति यः सुतः” भा० आ० ३ अ० जघन्यप्रभवादयोऽप्यत्र । “जिह्वायाः प्राप्नु- याच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3012,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जघन्यजः, पुं स्त्री, (जघन्ये चरमे जायते इति । जन् + “सप्तम्यां जने र्डः ।” ३ । २ । ९७ । इति डः ।) शूद्रः । कनिष्ठे, त्रि ॥ इति मेदिनी ॥ जे, ३२ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ६५ । १६ । “एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते । जघन्यजस्तु सर्व्वेषामादित्यानां गुणाधिकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-502-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जघन्यजजघन्यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जघन्यज 📚 ➤ छोटा भाई
संस्कृत: कनिष्ठभ्राता, शूद्रः · पर्याय: कनिष्ठ, यवीय, अवरज, अनुज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जघन्यज 📚शूद्र🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जघन्यज
छोटा भाई (२.६.४३) — कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज
शूद्र के नाम (२.१०.१) — शूद्र, अवरवर्ण, वृषल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें