🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:15:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जनाकर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जन-+आकर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आकर

अर्थ: आकुर्वन्त्यस्मिन्- आ-कृ-घ खान

संस्कृत: रत्नाद्युत्पत्तिस्थानम् · पर्याय: खनि

व्युत्पत्ति: आकुर्वन्त्यस्मिन्- आ-कृ-घ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आकर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआकरःआकरौआकराः
द्वितीयाआकरम्आकरौआकरान्
तृतीयाआकरेणआकराभ्याम्आकरैः
चतुर्थीआकरायआकराभ्याम्आकरेभ्यः
पञ्चमीआकरात् / आकराद्आकराभ्याम्आकरेभ्यः
षष्ठीआकरस्यआकरयोःआकराणाम्
सप्तमीआकरेआकरयोःआकरेषु
सम्बोधनहे आकरहे आकरौहे आकराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आकर
आकर
ākara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खान (2.3.7) खनि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकर १ संज्ञा पुं॰ [सं]
१. खानि । उत्पत्तिस्थान । उ॰—सदा- सुमन- फल सहित सब, द्रुम नव नाना जाति । प्रगटी सुंदर सैल पर, मनि आकर बहु भाँति ।— मानस,१ ।६५ ।
२. खजाना । भांड़ार । यौ॰—गुणाकर । कमलाकर । कुसुमाकर । करूणाकर । रत्नाकर ।
३. भेद । किस्म । जाति । उ॰—आकार चारि लाख चौरासी जाति जीव जल थल न भवासी । —मानस, १ ।८ ।
४. तलवार के बत्तीस हायों में से एक । तलवार चलाने का एक भेद ।
आकर २ वि॰
१. श्रेष्ट । उत्तम ।
२. आधिक । उ॰ — चंपा प्रीति जो तेल है, दिन दिन आकर बास । गलि गलि आप हेराय जो, मुए न छाँड़ै पास । — जायसी (शब्द॰) ।
३. गणित । गुणा । जैसे, पाँच आकर, दस आकर । उ॰— अस भा सूर पुरूष निरमरा । सूर जाहि दस आकर करा । — जायसी (शब्द॰) ।
४. दक्ष । कुशल । व्युत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कर , आकरिक, &c. See आ-√ कॄ.
आ-कर m. one who scatters, i.e. distributes abundantly, RV. iii, 51, 3; v, 34, 4; viii, 33, 5
accumulation, plenty, multitude, R.; Suśr. &c.
(ifc. f(आ). , MBh. iii, 1657, 16215) a mine, Mn.; Yājñ. &c.
a rich source of anything, Sāh.
place of origin, origin
N. of a country (the modern Khandesh), VarBṛS.
N. of wk. (quoted in Kamalākara's Śūdradharmatattva)
आ-कर mfn. best, excellent, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (126,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकरः [by P. III. 3. 118 आकुर्वंत्यस्मिन्; कॄ-अप्] 1 A mine; मणिराकरोद्भवः R. 3. 18; आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः H. Pr. 44; Ms. 7. 62; Y. 3. 242; (fig.) a mine or rich source of anything (उत्पत्तिस्थानं); मासो नु पुष्पाकरः V. 1. 9; अशेषगुणाकरं Bh. 2. 92; Mk. 8. 38; Mu. 7. 7. --2 A collection, group; पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति Bh. 2. 73; Ku. 2. 29; Māl. 9. 47. --3 Best, excellent. --4 N. of a country. --5 N. of the Mahābhāshya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0223-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकर पु० आकुर्व्वन्ति संघीभूय कुर्व्वन्ति व्यवहारमत्र आ + कृ--घः । १ समूहे, “शब्दाकरकरग्राममर्थमण्डलमण्डलम्” कविल्पद्रु० “बभूव वज्राकरभूषणायाः रघुः” । २ श्रेष्ठे च । आकीर्य्यन्ते धातवोऽत्र कॄ--अप् । ३ रत्नाद्युत्पत्तिस्थाने “आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः” हितो० “शुचीनाकरकर्म्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने” “आयव्ययौ च नियतावाकारान् कोषमेव च” “सर्व्वाकरष्वधीकारो महा- यन्त्रप्रवर्त्तनम्” मनुः । “दिलीपसूनुर्भणिराकरोद्भवः” रघुः । ४ स्थानमात्रे च कमलाकरः पद्माकरैत्यादि । “हरिदश्वः कमलाकरानिव” रघुः “शैलोन्द्रोहिमवान्नाम धातूनामाकरो महान्” रामा० । आकरः स्यपरभूरि- कथानां प्रायशो हि सुहृदां सहवासः” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकरः, पुं, (आकीर्य्यन्ते धातवोऽत्र । आङ् + कॄ + अप् । यद्वा आकुर्व्वन्ति संघीभूय कुर्व्वन्ति व्यव- हारमत्रेति वा । आ + कृ + घ ।) धातुरत्नादे- रुत्पत्तिस्थानं । तत्पर्य्यायः । खनिः २ इत्यमरः ॥ (“आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः” । इति हितोपदेशः । “शैलेन्द्रो हिमवान् नाम धातूनामाकरो महान्” इति रामायणम् ।) समूहः । (“शब्दाकरकरग्राममर्थमण्डलमण्डलम्” । इति कविकल्पद्रुमः ।) श्रेष्ठः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-161-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आकर" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जन-आकरसमास: जन + आकर तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जनआकर 📚जन 📚आकर ➤ जन (जन, मनुष्य) + आकर (आकुर्वन्त्यस्मिन्- आ-कृ-घ खान)
संस्कृत: रत्नाद्युत्पत्तिस्थानम् · पर्याय: खनि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जन 📚लोक । लोग । यौ॰—जनअपवाद = अफवाह । लोकापवाद🟠🔵🟣🟢🟤
आकर 📚खानि । उत्पत्तिस्थान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जन
लोक (३.३.२) — संसार
आकर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
जनाकरजन + आकरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • जन-आकर = जन + आकर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आकर: आकुर्वन्त्यस्मिन्- आ-कृ-घ (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें