🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:31:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जम्बूल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जम्बूल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जम्बूल

अर्थ: एक प्रकार का वृक्ष, केकड़ा

व्युत्पत्ति: जम्बुं, जम्बूं तन्नाम फलं लाति ला + क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जम्बूल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जम्बूल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जम्बूल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजम्बूलःजम्बूलौजम्बूलाः
द्वितीयाजम्बूलम्जम्बूलौजम्बूलान्
तृतीयाजम्बूलेनजम्बूलाभ्याम्जम्बूलैः
चतुर्थीजम्बूलायजम्बूलाभ्याम्जम्बूलेभ्यः
पञ्चमीजम्बूलात् / जम्बूलाद्जम्बूलाभ्याम्जम्बूलेभ्यः
षष्ठीजम्बूलस्यजम्बूलयोःजम्बूलानाम्
सप्तमीजम्बूलेजम्बूलयोःजम्बूलेषु
सम्बोधनहे जम्बूलहे जम्बूलौहे जम्बूलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जम्बूल
जम्बूल
jambūla
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जम्बूल m. Pandanus odoratissimus, Hariv. 5371
Eugenia Jambolana, L.
जम्बूल n. ‘jests addressed to the bridegroom by his female relatives’, See -मालिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जम्बूल पु० जम्बूं तन्नामफलं लाति ला--क । १ जम्बूवृक्षे २ केतकवृक्षे च मेदि० । “जम्बूजम्बूलवृक्षाद्यं कद्रु- कन्दलभूषितम्” हरिवं० ९७ अ० । ३ वरकन्यापक्षयोः परिहासवचने न० नीलकण्ठः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3049,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जम्बूलः, पुं, (जम्बूं जम्बूफलं लातीति । ला + कः ।) जम्बूवृक्षः । केतकवृक्षः । इति मेदिनी । ले, ९४ ॥ (यथा, हरिवंशे । ९६ । १६ । “जम्बू जम्बूलवृक्षाढ्यं कन्दकन्दलभूषितम् ॥” वरपक्षीयस्त्रीणां परिहासवचनम् । इति नीलकण्ठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-514-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जम्बूलजम्बूल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जम्बूल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जम्बूल 📚 ➤ एक प्रकार का वृक्ष, केकड़ा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जम्बूल 📚m. Pandanus odoratissimus, Hariv. 5371🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • जम्बूल: जम्बुं, जम्बूं तन्नाम फलं लाति ला + क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें